Nhận diện đối tượng và một số nguyên nhân của nạn tham nhũng, lãng phí, tiêu cực giai đoạn 2010-2025

Theo dõi KTMT trên

Đôi  điều ghi nhận

Chúng tôi suy nghĩ, tự hỏi là con người sinh ra tính bản “thiện” hay tính bản “ác”?. Nhà triết học nho giáo cổ đại Trung Quốc Mạnh Tử (được coi là người người tiếp nối tư tưởng của Khổng Tử) đã nêu lên: “Nhân chi sơ, tính bản thiện” (con người sinh ra bản tính là thiện), nghĩa là trẻ em như tờ giấy trắng, mọi phẩm chất, tính cách, và kiến thức của con trẻ đều được hình thành bởi môi trường, gia đình và xã hội.

Nhưng rồi chúng tôi lại tìm thấy nhiều điều có tính phản biện đối với mệnh đề trên, khi cho rằng quan điểm này đang dần được thay đổi, bởi nhiều nghiên cứu cho thấy mỗi trẻ em có những yếu tố bẩm sinh và tiềm năng riêng ngay từ khi mới sinh. Một đoạn video do một nhà sinh vật quay cảnh hai con đại bàng mới sinh, con sinh trước đang cố gắng và bằng mọi cách đẩy “đứa em tội nghiệp” rơi khỏi tổ. Một đoạn ghi chú về hành động này nêu rõ đây là cách để sinh tồn vì nếu để cả hai con cùng sống có thể đều bị chết khi mà bố mẹ chúng không tìm đủ thức ăn? Con người khi mới sinh cũng có bản năng sinh tồn bẩm sinh và lớn lên bản năng này vẫn nhiều lúc ám ảnh con người. Khi ta đói, khi ta rét, tự trong con người ta nảy sinh rất nhiều ý nghĩ, nhất là khi bên cạnh ta lại có thức ăn, có áo quần mà ta không được phép ăn hoặc sử dụng. Nếu ai đó nhớ lời mẹ dặn “đói cho sạch, rách cho thơm” thì có thể tìm cách vượt qua nhưng có không ít người không vượt qua nên đã có hành động “xấu” để tự thỏa mãn vượt qua cơn đói rét như ăn trộm, ăn cướp.

Đôi khi, có những hành động rất khó giải thích nguyên nhân, hay nói cách khác là nguyên nhân có thể đến từ “bản năng”, chẳng hạn như hành động giẫm lên đồng xu của Giăng Van-giăng (nhân vật trong tiểu thuyết Những người khốn khổ của Victor Hugo) sau này được một số nhà bình luận coi là ông không chủ đích ăn trộm, nhưng vẫn giẫm lên đồng xu vì thói quen phòng thủ và phản xã hội sau quá trình bị tước đoạt nhân tính trong tù. Ông không tin vào lòng tốt và phản ứng như một kẻ luôn phải tranh giành để sống sót.

Nhà Phật đã có điều răn về ba trạng thái tâm lý tiêu cực “tham, sân, si” (hay còn gọi là Tam Độc), là ba loại phiền não, hay còn gọi là tâm lý tiêu cực, gây khổ đau cho con người và ngăn cản sự giác ngộ. Tham được giải thích là sự ham muốn quá mức, sự đắm say, đam mê vào  vật chất, danh vọng, tình cảm, hoặc bất kỳ điều gì khác mà không biết điểm dừng. Ở đây có thể thấy, nếu tham chỉ là ham muốn thì ham muốn là bản năng của con người nhưng ham muốn quá mức thì lại khác, quá mức ở đây là vượt ngưỡng nào đấy mà không thể giải thích. Nhiều tác phẩm văn học cũng cố gắng lý giải nhưng không thể đưa ra câu trả lời vừa ý mọi người về cái ngưỡng của mong muốn. Và, trong nhiều hoàn cảnh cái ngưỡng này đã bị vượt qua nhưng không phải khi nào cũng bị coi là “tham”. Lấy ví dụ trường hợp ăn cắp một mẩu bánh mỳ về nuôi bầy cháu đang đói ở nhà của Giăng Van-giăng trong tác phẩm Những người khốn khổ của Victor Hugo chẳng hạn. Ngưỡng ở đây là Luật pháp cấm ăn cắp mà Giăng Van-giăng đã vượt qua để ăn trộm bánh mỳ nhằm giảm cơn đói của các cháu rồi phải trả giá với bản án khổ sai năm năm tù. Và, nhiều khi chính Luật pháp cũng không tường minh thì đôi khi vượt ngưỡng bằng cách nào đấy lại là cách mạng. Chẳng hạn sai lầm trong thời kỳ bao cấp, cấm giao thương ngoài luồng (ngoài nhà nước), được coi là ngăn sông cấm chợ (rõ nhất vào thập niên 80 thế kỷ XX) của nước ta đã dẫn tới hiện tượng “xé rào” liệu có thể coi là vượt ngưỡng không?

Như vậy máu “tham” có lẽ luôn túc trực trong mỗi con người và nếu không chế ngự được thì nó sẽ phát tác dẫn tới nhiều hành động vượt ngưỡng, gây tác hại không chỉ cho mình mà còn cho cả xã hội. Trong bài viết này, chúng tôi muốn nêu một vài điều suy ngẫm, ghi nhận của riêng mình để phần nào đó “răn mình” và cũng để lý giải rất nhiều hiện tượng, trong đó có các hành vi tham nhũng, tiêu cực, lãng phí, lợi ích nhóm,… đã và đang được nhắc tới nhiều trong thời gian gần đây.

Ai là người có thể và gây ra/thực hiện hành vi tham nhũng, tiêu cực,lãng phí,lợi ích nhóm…?

Để trả lời câu hỏi này, xin đề cập chủ yếu tới hành vi tham nhũng/hối lộ.

Hành vi tham nhũng/hối lộ

Điều 2 Luật Phòng chống tham nhũng 2018 quy định Các hành vi tham nhũng bao gồm: (i) Các hành vi tham nhũng trong khu vực nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước (Khoản 1) và (ii) Các hành vi tham nhũng trong khu vực ngoài nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước thực hiện (Khoản 2).

Khoản 1 đã nêu rõ đối tượng tham nhũng là “người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước” bao gồm 12 hành vi tham nhũng, trong đó có hành vi nhận hối lộ, đưa hối lộ, lợi dụng chức quyền chiếm đoạt tài sản, nhũng nhiễu vì vụ lợi,…

Tìm hiểu thêm các tài liệu trong và ngoài nước, có thể thấy:

Tham nhũng, tiêu cực và lãng phí là những vấn đề toàn cầu quan trọng với những hậu quả tiêu cực sâu rộng. Tham nhũng, được định nghĩa là việc lạm dụng quyền lực được giao phó để trục lợi cá nhân, làm suy yếu lòng tin vào các thể chế, làm méo mó thị trường và cản trở sự phát triển kinh tế - xã hội. Tiêu cực, bao gồm cả sự bi quan và hoài nghi, có thể làm xói mòn sự gắn kết xã hội và ngăn cản hành động tích cực. Lãng phí, dù là tài nguyên, thời gian hay công sức, đều là một cơ hội bị bỏ lỡ vì sự hưng thịnh của quốc gia và có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề về môi trường.

Những người dễ bị cám dỗ thực hiện các hành vi tham nhũng

Theo các quy định trong Luật Phòng chống Tham nhũng 2018 (LPCTN) và những khái niệm/định nghĩa tham nhũng thì những người có các ”điểm tựa” sau dễ bị cám dỗ để thực hiện hành vi tham nhũng:

Có quyền lực, dù nhỏ (như ở doanh nghiệp vừa, nhỏ) ở các doanh nghiệp và các cơ quan nhà nước từ địa phương đến trung ương.

Được tiếp cận và có quyền quyết định với các nguồn lực dễ bị bòn rút để tham nhũng.

Những cá nhân được lợi ích khi vi phạm chính sách, khi hối lộ.

Như vậy, khi tiếp cận các hành vi tham những phải làm rõ nguồn lợi mà các cá nhân vi phạm có thể nhận được.

Đối với khu vực nhà nước, đó là tài sản công, là ngân sách nhà nước (bản chất là tiền thuế do dân đóng) và người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khu vực nhà nước có thể thực hiện các hành vi tham nhũng quy định  tại khoản 1 Điều 2 LPCTN, đó là:

“a) Tham ô tài sản;

1. b) Nhận hối lộ;
2. c) Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản;
3. d) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi;

đ) Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi;

1. e) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi;
2. g) Giả mạo trong công tác vì vụ lợi;
3. h) Đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi;
4. i) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản công vì vụ lợi;
5. k) Nhũng nhiễu vì vụ lợi;
6. l) Không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi;
7. m) Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che cho người có hành vi vi phạm pháp luật vì vụ lợi; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc giám sát, kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án vì vụ lợi.”

Còn khoản 2 Điều 2 LPCTN quy định các hành vi tham nhũng trong khu vực ngoài nhà nước do người có chức vụ, quyền hạn trong doanh nghiệp, tổ chức khu vực ngoài nhà nước thực hiện bao gồm:

“a) Tham ô tài sản;

1. b) Nhận hối lộ;
2. c) Đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc của doanh nghiệp, tổ chức mình vì vụ lợi.”

Tham ô là hiện tượng tham nhũng khá phổ biến, được quy định rõ trong Bộ Luật hình sự 2015 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự: “Tham ô tài sản có thể hiểu là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý” và tùy theo tính chất, mức độ hành vi phạm tội mà bị phạt tù có thời hạn, chung thân hay tử hình.

Tong chương trình Kỳ họp thứ 9, Quốc hội Khóa XV, sáng 25/6/2025, với 429/439 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành (bằng 89,75% tổng số đại biểu Quốc hội), Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự. Đáng chú ý, Luật mới được thông qua đã bỏ hình phạt tử hình với 8 tội danh, trong đó có tội Tham ô tài sản; Nhận hối lộ. Thật ra, trong Bộ Luật hình sự 2015 có hẳn một điều quy định Các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự (Điều 51). Điểm a, b Khoản 1 điều này quy định rõ:

“1. Các tình tiết sau đây là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự:

1. a) Người phạm tội đã ngăn chặn hoặc làm giảm bớt tác hại của tội phạm;
2. b) Người phạm tội tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả;………”

Vì vậy, rất nhiều hành vi liên quan đến tham nhũng theo nghĩa rộng và hối lộ theo nghĩa hẹp nhưng nếu khắc phục hậu quả kịp thời thì họ có thể được hưởng các tình tiết giảm nhẹ để thoát án tử hình. Việc bỏ hình phạt tử hình với 8 tội danh trong đó có tội Tham ô tài sản; Nhận hối lộ một mặt là thể hiện sự nhân đạo, nhưng mặt khác cũng để khuyến khích người phạm tội nộp lại khoản thu lợi bất chính do phạm tội mà có vào ngân sách nhà nước như hình thức khắc phục hậu quả.

Bộ Luật Hình sự 2015 quy định mức phạt khác nhau đối với tội đưa hối lộ và nhận hối lộ đối với cùng một hành vi cụ thể, chẳng hạn:

Tội đưa hối lộ không quy định hình phạt tù chung thân/tử hình như tội nhận hối lộ.

Cùng mức vi phạm cụ thể thì hình phạt đối với tội nhận hối lộ nặng hơn. Ví dụ, khoản 3 Điều 354. Tội nhận hối lộ quy định:

“3. Phạm tội thuộc một trong các trường hợp sau đây, thì bị phạt tù từ 15 năm đến 20 năm:

500. a) Của hối lộ là tiền, tài sản hoặc lợi ích vật chất khác trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng;
501. b) Gây thiệt hại về tài sản từ 3.000.000.000 đồng đến dưới 5.000.000.000 đồng.”

Trong khi khoản 3 Điều 364. Tội đưa hối lộ quy định với hành vi phạm tội này nhẹ hơn, chỉ từ 07 năm tù đến 12 năm tù:

“3. Phạm tội trong trường hợp của hối lộ là tiền, tài sản, lợi ích vật chất khác trị giá từ 500.000.000 đồng đến dưới 1.000.000.000 đồng, thì bị phạt tù từ 07 năm đến 12 năm.”

Khi bàn về các mức phạt này, có nhiều người nói nên phạt việc đưa hối lộ nặng ngang tội nhận hối lộ, thậm chí nặng hơn vì nhiều khi người đưa hối lộ là người “chủ mưu”, tìm cách tiếp cận người có chức vụ, quyền hạn để đưa hối lộ, bắn những “viên đạn bọc đường” để có được lợi ích như mong muốn. Hành vi này đã đặt người có chức vụ, quyền hạn hay người nhà của họ vào tình thế khó và nếu họ đáp ứng thì sẽ phạm tội. Việc họ sai thì đã đành là phải chịu hình phạt nhưng điều đau xót hơn là cơ quan, nhà nước  mất người do không ít cán bộ bị suy thoái về đạo đức và lối sống.

Thật buồn khi gần đây tội tham nhũng nói chung và tội hối lộ nói riêng đã gây những hậu quả nghiêm trọng. Đã có nhiều bản án tử hình và chung thân đối với nhiều cán bộ cấp cao của Đảng, Nhà nước. Chẳng hạn, trong vụ án "chuyến bay giải cứu", bị cáo Phạm Trung Kiên, cựu Thư ký Thứ trưởng Bộ Y tế, bị đề nghị tuyên tử hình vì nhận hối lộ nhiều nhất hay bị cáo Nguyễn Bắc Son, cựu Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông bị tuyên án chung thân về tội nhận hối lộ, 16 năm tù về tội "Vi phạm quy định về quản lý và sử dụng vốn đầu tư công gây hậu quả nghiêm trọng", Tổng hình phạt là chung thân.

Đảng, Nhà nước đã mất những người được đào tạo bài bản, cả về chuyên môn và lập trường chính trị, được cử giữ những chức vụ cao trong hệ thống lãnh đạo quản lý đất nước vì hành vi tham nhũng mà họ mắc phải. Vì vậy, cũng nên phân tích sâu hơn họ là ai, lý do/nguyên nhân nào họ phạm tội và làm thế nào để giảm tội phạm tham nhũng liên quan cả đến những người nắm quyền lãnh đao cấp cao.

Lý do, nguyên nhân gia tăng tham nhũng tiêu cực

Chắc chắn tội phạm tham nhũng phải thuộc nhóm dễ bị cám dỗ thực hiện hành vi tham nhũng đã nêu trên. Tuy nhiên không phải ai trong nhóm này cũng sẽ vi phạm mà chỉ một số trong đó trở thành tội phạm, Vậy nguyên nhân nào dẫn đến tình trạng tham nhũng là câu hỏi luôn khó có câu trả lời xác đáng. Báo chí đã nói nhiều đến nguyên nhân tham nhũng, chẵng hạn trong [1] đã chỉ ra 5 nguyên nhân khách quan, bao gồm:

“Thứ nhất, tác động của mặt trái nền kinh tế thị trường và quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế.

Thứ hai, do hệ thống chính sách, pháp luật ở nước ta thiếu đồng bộ và nhất quán.

Thứ ba, công tác quản lý nhà nước trên một số lĩnh vực còn chưa chặt chẽ, hiệu quả.

Thứ tư, công tác quản lý cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức còn hạn chế.

Thứ năm, công tác PCTN đã được lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt, toàn diện đạt được kết quả quan trọng, song “công tác PCTN tại một số địa phương, bộ, ngành chuyển biến chưa rõ rệt, trách nhiệm của người đứng đầu đối với công tác PCTN chưa được đề cao.”

Một số bài báo khác chỉ ra: nguyên nhân chủ quan của tội tham nhũng chủ yếu bắt nguồn từ sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức. Sự cám dỗ của vật chất, lối sống thực dụng, chủ nghĩa cá nhân ích kỷ và thiếu tu dưỡng, rèn luyện đạo đức là những yếu tố thúc đẩy hành vi tham nhũng. 

Các nhận định về nguyên nhân dẫn đến tham nhũng nêu trên đã được công nhận rộng rãi. Nhưng bài viết xin phân tích thêm một khía cạnh rất “con người”. Đó là ba chữ “tham, sân, si” mà ai sinh ra đều ít nhiều gặp và đối mặt (đã được đề cập ở phần trên). “Tam độc” này hầu như luôn nấp đâu đó trong ta, khi có cơ hội là dễ mắc phải. Vì vậy, phải chăng khi gặp cơ hội có tiền, khi có quyền lực, khi được người khác “tham mưu”, hối lộ con người dễ bị sa ngã, va vấp, mắc vào tội phạm. Chính chúng tôi cũng đã từng nghĩ, nếu mình gặp/có điều kiện tốt để tham nhũng, mình có đủ dũng khí để không vi phạm hay không? Thật khó nói, mặc dù nhiều người luôn khẳng định mình sẽ không bị sa ngã nhưng rồi sau đó hành vi tham nhũng của họ lại được phơi bày. Thậm chí có những người luôn hô hào, nhắc nhở chống tham nhũng thậm chí nắm chức vụ cao trong cơ quan chống tham nhũng nhưng cũng không tránh khỏi các hành vi tham nhũng.

Một khía cạnh khác liên quan tới mưu sinh của con người. Khi lớn lên, xa rời vòng tay nuôi nấng của bố mẹ, được đào tạo theo những nghề nghiệp khác nhau, con người bước vào thời gian tự mưu sinh để nuôi mình rồi sau nữa là nuôi vợ/chồng con (khi kết hôn) và nuôi cả bố mẹ khi về già. Làm cán bộ cũng là nghề mưu sinh, làm lãnh đạo (kể cả trong các cơ quan của Đảng) cũng vậy vì được trả lương, được hưởng nhiều quyền lợi mà các cơ quan mang lại.

Vấn đề đặt ra ở đây là, thu nhập từ lương như vậy liệu đủ nuôi mình và nuôi gia đình chưa và liệu có đủ dư để mua sắm được nhà ở, xe ô tô và các tài sản riêng khác không? Tôi nghĩ là khó.

Đứng trên góc độ kinh tế thì vấn đề xác định mức lương cho công tác quản lý, lãnh đạo không dễ và không giống nhau giữa các nước. Tuy nhiên, cách tính toán, trả lương/thu nhập ở các công ty, cơ sở kinh tế luôn dựa vào mức năng suất lao động (tính bằng tiền) do người lao động đem lại cho doanh nghiệp của mình. Có thể lương hàng tháng cũng được xác định theo mức cụ thể, theo chức danh công việc nhưng mức trợ cấp, mức thưởng thì rất khác nhau. Tất nhiên, mỗi doanh nghiệp có cách tính toán khác nhau nhưng được công khai ở mức có thể được và người lao động cũng có thể xác định được năng suất lao động của mình trong khoảng thời gian nhất định. Cách trả lương này đảm bảo tính công bằng ở chỗ, người làm nhiều (năng suất lao động cao, tiền đem về công ty, cơ sở nhiều) sẽ được hưởng nhiều và khi không còn có “việc làm” nữa thì họ sẽ tự rút lui.

Kiểu trả lương này thường được áp dụng ở các trường đại học nước ngoài (và có vẻ đang được áp dụng ở các trường đại học tự chủ tài chính của Việt Nam) đối với một giảng viên. Năng suất lao động được tính qua số giờ dạy đại học, cao học, hướng dẫn nghiên cứu sinh, qua số kinh phí đề tài đưa về trường, kinh phí từ các hợp đồng với các công ty,… Tất nhiên, tính toán năng suất lao động theo định mức cụ thể do trường đó quy định (kiểu như quy định trong quy chế chi tiêu nội bộ của ta đang dùng). Do trả lương/thu nhập theo lao động nên những công việc có nhiều thay đổi sẽ có khoảng thời gian hợp đồng ngắn hơn (không theo kiểu biên chế dài hạn như chúng ta vẫn dùng lâu nay). Ví dụ, một trường đại học trước đây chú trọng đào tạo nhân lực Toán–tin trong vòng 10 năm nhưng rồi sau đó chuyển sang đào tạo Y-sinh thì nhiều giảng viên Toán-tin phải tự động rút lui, chuyển sang cơ quan khác vì không còn giờ giảng như trước kia. Đây cũng là đặc thù của thị trường lao động ở nhiều nước, ở đó chi phí cơ hội của người lao động có thể thay đổi nhanh và họ sẽ tìm được và chuyển sang nơi làm mới dễ dàng. Ngày xưa, những người hay “nhảy việc” thì bị đánh giá không cao, có vẻ thực dụng quá nhưng rồi nghiên cứu thị trường lao động tôi mới hiểu ra những người suốt đời chỉ ở một cơ quan cũng không hay lắm.

Tra trên Niên giám thống kê thì thấy năng suất lao động phản ánh hiệu suất làm việc của người lao động, thường đo bằng tổng sản phẩm trong nước tính bình quân một lao động trong thời kỳ tham chiếu.

Năng suất lao động (VND/lao động) = Tổng sản phẩm trong nước GDP chia cho Tổng số người làm việc bình quân.

Niên giám thống kê đã tính năng suất lao động cho người lao động trong các ngành kinh tế khác nhau, trong đó: Hoạt động của Đảng Cộng sản, tổ chức chính trị - xã hội; quản lý Nhà nước, an ninh quốc phòng; đảm bảo xã hội bắt buộc được coi là một ngành kinh tế. Mức năng suất lao động bình quân cho ngành này khá thấp so với một số ngành khác (xem bảng 1)

Bảng 1. Năng suất lao động (triệu đồng/lao động) một số năm gần đây

Từ bảng 1 cho thấy có một số ngành có năng suất lao động cao, đạt trên một tỷ đồng/lao động/năm như ngành Khai khoáng; Sản xuất và phân phối điện, khí đốt, nước nóng, hơi nước và điều hòa không khí, Hoạt động kinh doanh bất động sản. Trong khi giá trị năng suất lao động của ngành Nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản chưa đạt 100 triệu/lao động/năm và Hoạt động của Đảng Cộng sản, tổ chức chính trị - xã hội; quản lý Nhà nước, an ninh quốc phòng; đảm bảo xã hội bắt buộc cũng rất thấp.

Tuy nhiên, phải xét thêm lượng người tham gia lao động trong ngành nữa thì mới thấy rõ đóng góp của các ngành kinh tế vào GDP chung của cả nước. Trong bảng 2 đã chỉ ra số lao động và năng suất lao động của năm 2022 như một ví dụ minh chứng cho điều này. Trong hai ngành có số lao động làm việc nhiều nhất thì ngành Nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản có tới gần 14 triệu lao động nhưng năng suất lao động năm 2022 còn rất thấp chỉ đạt 81,9 triệu đồng/lao động còn ngành Công nghiệp chế biến, chế tạo có gần 12 triệu lao động nhưng năng suất lao động khá cao, lên tới 199,4 triệu đồng/lao động. Ngành Hoạt động của Đảng Cộng sản, tổ chức chính trị - xã hội; quản lý Nhà nước, an ninh quốc phòng; đảm bảo xã hội; quản lý Nhà nước, an ninh quốc phòng; đảm bảo xã hội bắt buộc cũng có tới hơn 1,28 triệu lao động nhưng năng suất lao động khá khiêm tốn chỉ đạt 149,9 triệu đồng/lao động. Như vậy, phần nào cho thấy năng suất lao động của các vị lãnh đạo, quản lý ở mức thấp, nếu đã tính đúng, tính đủ thì đây là điều đáng lo ngại. Các ngành có mức năng suất lao động cao cỡ 1 tỷ đồng/lao động năm 2022 thì số lượng lao động tham gia chỉ ở mức thấp, dưới 500.000 người. Đặc biệt, ngành Sản xuất và phân phối điện, khí đốt, nước nóng, hơi nước và điều hòa không khí có năng suất lao động cao nhất năm 2022 thì chỉ có 2711.4 triệu đồng/lao động.

Như vậy, từ công thức Năng suất lao động (VND/lao động) = Tổng sản phẩm trong nước GDP chia cho Tổng số người làm việc bình quân có thể tính ngược lại Tổng sản phẩm trong nước của Hoạt động của Đảng Cộng sản, tổ chức chính trị - xã hội; quản lý Nhà nước, an ninh quốc phòng; đảm bảo xã hội; quản lý Nhà nước, an ninh quốc phòng; đảm bảo xã hội bắt buộc năm 2022 đóng góp cho GDP cả nước khoảng  192711,44 tỷ đồng tính ra USD theo hối đoái do Ngân hàng Nhà nước công bố ngày 31/12/2022 (23.612 VND/USD) là 8,162 tỷ USD. Trong khi đó chỉ với 139.000 lao động nhưng mức năng suất lao động của ngành Sản xuất và phân phối điện, khí đốt, nước nóng, hơi nước và điều hòa không khí rất cao thì đóng góp cho GDP cả nước lên tới 378511.44 tỷ đồng tương đương 16 tỷ USD.

Nếu cách tính của Cục Thống kê về năng suất lao động của các ngành là đúng thì những con số này rất cần được xem xét lại và nếu trả lương/thu nhập theo năng suất lao động thì lao động của ngành Sản xuất và phân phối điện, khí đốt, nước nóng, hơi nước và điều hòa không khí sẽ rất cao và một số cá nhân có thể nhận mức thu hoạch cao hơn cả lãnh đạo cao nhất của Đảng và Nhà nước. Xin đề nghị có một đề tài nghiên cứu kỹ về vấn đề này.

Theo chúng tôi mức lương, năng suất lao động của lãnh đạo cao cấp đang rất thấp, phải tính lại. Với tăng trưởng GDP toàn quốc và của nhiều địa phương ở mức khá cao thì chắc chắn công lao động, năng suất lao động của lãnh đạo không thể nhỏ. Xin mạnh dạn đề nghị tính lại để có cái nhìn, cách đánh giá đúng nhất về đóng góp của lãnh đạo, đặc biệt là lãnh đạo cao cấp của Đảng, Nhà nước để có cơ chế chi trả lương/thu nhập cao hơn cho lao động đặc thù này. Có thể dành một phần trong mức tăng trưởng GDP để chi cho các Hoạt động của Đảng Cộng sản, tổ chức chính trị - xã hội; quản lý Nhà nước, an ninh quốc phòng; đảm bảo xã hội; quản lý Nhà nước, an ninh quốc phòng; đảm bảo xã hội bắt buộc. Chẳng hạn, dành khoảng 0,1% mức tăng GDP để điều chỉnh thì với mức 139.600 lao động tham gia sẽ có thể tăng được thu nhập cho khối này, đặc biệt cho lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nước.

Bảng 2. Số lao động làm việc và năng suất lao động trong các ngành kinh tế năm 2022

Như chúng ta đều biết, để nâng cao chi phí cơ hội của người lao động, kinh tế môi trường đã chỉ ra hai rào cản/hạn chế đối với người lao động, đó là sở hữu nhà và hôn nhân. Việc có nhà ở Hà Nội sẽ ngăn người lao động không vào Thành phố Hồ chí Minh làm việc cho dù việc đó có năng suất lao động cũng như cho thu nhập cao hơn. Hay, muốn chuyển công tác đi xa phải tính đến vợ/chồng con, nếu không đem theo được thì không an tâm, đôi khi phải dừng, không tính đến nhận việc làm mới. Chính vì vậy, mà hiện nay ở nhiều nước, nhiều người không mua nhà mà chủ yếu thuê căn hộ để dễ chuyển vùng công tác.

Ngay cả hôn nhân cũng được tính toán, có thể sống độc thân và quan hệ chỉ ở mức chung nhà hạn ngắn để dễ chia tay làm việc khác. Cha ông ta xưa có câu: tậu trâu, cưới vợ, làm nhà để chỉ ba việc lớn của đời người đàn ông theo quan niệm xưa. Tậu trâu là việc cần thiết đầu tiên để có thể tạo dựng nền tảng kinh tế, đảm bảo cuộc sống ổn định cho bản thân và gia đình. Bây giờ, nói đến “trâu” là nói đến phương tiện làm việc như ô tô, nhà xưởng, công ty do mình tham gia hoặc lãnh đạo. Lấy vợ/cưới vợ để xây dựng gia đình, vun đắp hạnh phúc và có người cùng chia sẻ cuộc sống. Thật ra lấy vợ, sinh con còn là nghĩa vụ của mỗi con người đối với sự tồn tại của loài người nữa. Hiện nay, đang có một số trào lưu sống không cần hôn nhân, không cần sinh con để khỏi vướng bận rất cần điều chỉnh. Làm nhà để tạo lập không gian sống an toàn cho bản thân và gia đình, nhưng nhà ngày nay còn đi kèm nhiều tiêu chuẩn rất cao, tiêu chuẩn biệt thự với diện tích lớn, thiết kế theo kiểu dáng hiện đại, nội thất đắt tiền, đôi khi xa xỉ.

Khi nêu đến 3 việc này, chúng tôi muốn nói đến nhu cầu của con người hiện đại và các cán bộ lãnh đạo cũng không ngoài cuộc, họ cũng phải hoàn thành 3 việc lớn này nhưng ở mức cao hơn trước rất nhiều. Để thực hiện 3 việc lớn này, họ cần có tiền, nhiều tiền, thậm chí rất nhiều tiền, vậy tiền ở đâu ra, kiếm bằng cách nào là điều luôn phải suy nghĩ.

Theo những gì được biết thì nhiều lãnh đạo cao cấp, kể cả 4 chức vụ cao nhất của Đảng, Nhà nước, Chính phủ và Quốc hội đều xuất thân từ gia đình nghèo, nhiều người phải lăn lộn kiếm sống để học tập. Chúng tôi nhớ lại cảnh sống thiếu thốn tăm bề của sinh viên những năm trước 1975 (và cả chục năm sau này) ở miền Bắc, nhiều người xa quê phải sống cùng đồng bào (nơi sơ tán) hay ở ký túc xá rất chật hẹp và ăn cơm tập thể nhưng nhiều khi là ngô, khoai, bobo, bột mỳ nắm rất cứng (vì thiếu bột nở) nhưng vẫn hăng say học tập và nhiều người trong số đó trưởng thành, trở thành những lãnh đạo thuộc loại cao nhất của đất nước.

Tuy nhiên, trong quá trình trưởng thành họ phải lo “tậu trâu, cưới vợ, làm nhà” và mỗi người có cách làm khác nhau. Trong thời gian thực hiện Kinh tế kế hoạch hóa tập trung thì Nhà nước/cơ quan rất quan tâm đến nhà ở của cán bộ, khi còn độc thân thì ở tập thể, khi có vợ thì cũng có thể được “phân phối” một chỗ ở riêng tư, dù đó chỉ là nửa gian nhà lá cấp 4 lợp giấy dầu nhưng cũng đủ hạnh phúc. Khi có cống hiến nhiều hơn có thể được cấp căn hộ lắp ghép do Nhà nước xây đại trà ở nhiều nơi với diện tích trong khoảng 20m². Vì vậy, đa số cán bộ thời ấy ít khi nghĩ đến mua/làm nhà mà chủ trương đợi được phân phối và để được phân phối thì phải vươn lên, phải có chức vụ càng cao thì căn hộ được phân phối càng tốt.

Thời gian này, việc “tậu trâu” cũng không phải lo vì mọi thiết bị, phòng thí nghiệm, xí nghiệp công ty đều do Nhà nước xây dựng, mua sắm và quản lý. Ngay cả ở nông thôn thì trâu có thể được hợp tác xã giao chăm sóc và sử dụng.

Vậy chỉ còn “lấy vợ” là mọi người phải tự lo nghĩ. Rất may là thời kỳ ấy ở miền Bắc, cưới xin được đơn giản hóa đến mức thấp nhất có thể. Nếu cả hai đăng ký kết hôn rồi thì chỉ cần tổ chức họp mặt để công bố với cơ quan họ hàng, bạn bè, người thân là đủ cùng với ấm trà, đĩa kẹo, thốc lá (được ưu tiên phân phối). Có thể vì vậy, mà việc lấy vợ cũng không phải là bất khả thi với đa số cán bộ, dù còn rất nghèo. Bây giờ nghĩ lại, nhiều “Cụ” còn nói vui vì “rứa” mà tao có vợ và sống với nhau lâu dài, cùng nhau chia sẻ ngọt bùi, cay đắng. Hồi ấy rất ít cặp ly hôn, chẳng hiểu tại sao nhưng có người nói vui, ở cùng nhau chỉ có 01 cái giường, giận nhau chẳng biết đi đâu nên lại làm lành để cùng chịu khổ mà sống, vì con cái mà sống.

Đất nước thật sự thay đổi và thay đổi rất nhanh sau đổi mới và cái mới có ý nghĩa nhất là nhiều cái/vật có thể “tư hữu” vốn bị xua đuổi, cố gắng quên lãng thì lại được công nhận và phát huy, phát triển. Và để có những vật sở hữu được thì kiếm tiền hầu như là bắt buộc. Thế nhưng kiếm tiền như thế nào, bằng cách nào không phải là chuyện dễ.

Trong nền kinh tế bao cấp, nguồn tiền chủ yếu là tiền lương đối với cán bộ, công chức, viên chức còn đối với những người làm ngoài nhà nước thì phần lớn từ sản phẩm thu được từ Hợp tác xã, từ các tổ lao động và được coi là đồng tiền “chân chính”, đồng tiền kiếm được từ các nguồn khác nhiều loại được coi là không chân chính, thậm chí là bất chính. Thật ra, thời kỳ đầu đổi mới khái niệm kiếm tiền “chân chính” vẫn cứ ám ảnh nhiều người nhưng rồi từ sự bung ra của các cơ sở buôn bán nhỏ, sản xuất nhỏ mang tính tư nhân đã định hình cách kiếm tiền mới.

Đồng tiền kiếm được này có còn được coi là chân chính hay không cũng được đưa ra bàn và trong một bài viết đăng trên VietnamNet năm 2008. Chúng tôi đề nghị tiền kiếm được mà không vi phạm pháp luật được coi là tiền Hợp pháp thay cho “chân chính” và được nhiều người đọc chấp nhận, đồng tình. Quả thật, đến thời kỳ đổi mới thì ba việc lớn của đời trai lại được khơi dậy, người ta lại đem hết sức mình kiếm tiền bằng nhiều cách khác nhau và không thiếu người kiếm bằng con đường “phi pháp”. Tôi để từ phi pháp vào trong dấu ngoặc kép vì có nhiều quy định luật pháp quá khắt khe, nhưng nếu vi phạm sẽ bị kỷ luật từ khiển trách, cảnh cáo tới khởi tố hình sự. Vì vậy, đã có hành động “phá rào” (sau này được ca ngợi) mà thực chất là vi phạm (hay nói nhẹ đi là làm trái) một số quy định để cả cá nhân và xã hội đều phát triển. Quả thật, thay đổi một cách làm, một chủ trương đã được ban hành mang tính nhà nước nhưng không phù hợp thời đại là điều khó khăn, đôi khi cần đến những con người dám nói, phản biện và dám làm.

Xin trích dẫn một số câu  trả lời phỏng vấn TS Lê Kiên Thành (Con trai cố Tổng Bí thư Lê Duẩn) đăng trên trang điện tử của Bộ Nông nghiệp và Môi trường mới nhất (nhân ngày 30/4/2025) để thấy khó khăn khi tiến hành hoạt động kinh tế tư nhân giai đoạn đầu đổi mới: "Tôi là con trai của Lê Duẩn nên dễ xây dựng nhiều mối quan hệ hơn, nhưng cũng bị “soi” nhiều hơn. Tôi phải ứng phó những thị phi và cả những lo ngại. Một số vị lãnh đạo vì nể nang cha tôi, đã gặp tôi để khuyên nhủ mọi lẽ thiệt hơn. Tôi đã thưa với ông Võ Văn Kiệt: “Nếu các chú vẫn cấm đảng viên làm kinh tế, thì cháu sẽ xin ra khỏi Đảng”. Còn ông Đỗ Mười dành một buổi ở Văn phòng Tổng Bí thư để nhắc nhở tôi đừng chệch hướng, và tôi đã tranh luận thẳng thắn: “Tại sao lại quy định đảng viên thành lập công ty tư nhân thì chỉ được phép sử dụng 13 lao động? Chúng ta dựa vào đâu để khẳng định, sử dụng 14 lao động là bóc lột kiểu tư bản mà sử dụng 13 lao động thì không bóc lột kiểu tư bản. Nếu đã bóc lột, thì bóc lột một lao động cũng xấu xa đâu khác gì bóc lột 13 lao động. Muốn bảo vệ quyền lợi người lao động, thì phải hoàn thiện Luật lao động, chứ không thể giải quyết bằng những quy định tạm thời mang tính duy ý chí”.

Hay: Gần đây nhất, Bí thư Thành ủy TP.HCM Nguyễn Văn Nên có yêu cầu tôi nói vài lời trong một dịp gặp mặt các thế hệ lãnh đạo TP.HCM. Tôi đã phát biểu ngắn gọn: “Đô thị này đóng góp 1/3 ngân sách cho đất nước, những tại sao chưa phải là thành phố đáng sống nhất, chưa phải là thành phố đáng đầu tư nhất? Tôi chỉ mong, các lãnh đạo TP.HCM trước khi đi làm mỗi ngày, hãy thắp một nén hương lên bàn thờ gia tiên mình. Tôi dám chắc trên bàn thờ gia tiên ấy, có rất nhiều linh vị các anh hùng, các liệt sĩ. Khi thắp một nén hương, xin các anh chị hứa một câu thôi, rằng “mọi chỉ đạo, mọi chữ ký đều trong sáng, không thỏa hiệp bất cứ lợi ích riêng tư gì” thì tôi tin bức tranh thành phố sẽ văn minh gấp bội, hào hiệp gấp bội, sáng tạo gấp gội, nghĩa tình gấp bội” [2].

Chúng ta phải ghi công của TS. Lê Kiên Thành vì là con một vị Cố Tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam nhưng khi nhận ra những điều phi lý, “duy ý chí” đã thẳng thắn chỉ ra và có hành động tự thân để thay đổi tư duy cũ thời trước và đầu đổi mới. TS. Lê Kiên Thành không chỉ yêu cầu đổi mới tư duy trong việc xây dựng pháp luật hướng tới lợi ích nhiều mặt của đất nước mà còn kêu gọi các đồng chí lãnh đạo hãy hứa và làm (ký, chỉ đạo) những điều trong sáng, không thỏa hiệp bất cứ lợi ích riêng tư gì. Nếu các vị lãnh đạo làm được như vậy thì tham nhũng và những hệ lụy đâu còn nữa!

Nói như thế để chúng ta tỉnh táo nhận định, con người, kể cả lãnh đạo đều có nhu cầu kiếm tiền để phục vụ cuộc sống của mình, gia đình mình, họ hàng nhà mình và nhu cầu này hầu như không có giới hạn. Chẳng hạn tậu trâu bây giờ là tậu các phương tiện làm ăn, lập công ty, thuê công nhân làm việc, sắm đầy đủ thiết bị máy móc,… thì không thể chỉ cần vài chục triệu VNĐ mà ít ra phải cả tỷ, chục tỷ, trăm tỷ, thậm chí nghìn tỷ mới đủ nên họ phải tìm cách trả lời câu hỏi; Tiền đâu ra?.

Cưới vợ bây giờ phải chuẩn bị khoản tiền lớn vì phải chi nhiều khoản như tiền sính lễ với mức cao nhất hiện nay có thể lên đến hàng trăm triệu đồng, thậm chí cả tỷ đồng.

Làm nhà bây giờ không chỉ là nhà để ở thông thường mà đôi khi ở mức sang chảnh, phải là biệt thự rộng hàng ngàn m², kiến trúc sang, bắt mắt, chỉ nhìn bề ngoài đã phải trầm trồ, thán phục, pha chút ghen tỵ, ngưỡng mộ với kinh phí bỏ ra không nhỏ, cỡ hàng triệu USD. Tra trên mạng, chúng ta sẽ có dịp chiêm ngưỡng những căn biệt thự của các đại gia nhưng cũng có biệt thự của nhiều cựu quan chức nhà nước. Nói như vậy để thấy, nếu lãnh đạo bị Suy thoái về tư tưởng, chính trị; Suy thoái về đạo đức, lối sống; Suy thoái về năng lực; "Tự diễn biến", "tự chuyển hóa" sẽ dễ bị đồng tiền phi pháp quyến rũ dẫn đến tham những, tham ô, kiếm lợi bất chính, bất hợp pháp như đã từng diễn ra ở một số vụ án gần đây.

Hiện nay, việc nuôi sống một gia đình không dễ dàng nhất là cán bộ có con nhỏ, cha mẹ già thì kinh phí cho con cái học hành, cho chữa bệnh cần rất nhiều tiền và cả hai khoản chi cho dịch vụ quan trọng này đều không hề nhỏ, nhất là khi cần dịch vụ chất lượng cao. Thử hỏi con một đồng chí cán bộ muốn vào học tại trường tư thục chất lượng cao thì mỗi tháng phải chi trả khoảng bao nhiêu?, con số này không nhỏ nên cha mẹ phải gồng mình lên để cho con học trường tốt nhất có thể. Chất lượng dịch vụ, đặc biệt là giáo dục và y tế/chữa bệnh có nhiều thứ bậc. Thứ bậc này đều liên quan tới mức tiền phải bỏ ra để được cung cấp dịch vụ. Học phí mẫu giáo cao nhất tại Hà Nội có thể lên tới hơn 400 triệu đồng/năm, đặc biệt ở các trường quốc tế.

Ví dụ, Trường Quốc tế Liên Hợp Quốc (UNIS) có thể thu từ 313 đến 621 triệu đồng/năm, tùy thuộc vào việc có gửi trẻ sau giờ học hay không. Các trường quốc tế khác như BIS Hà Nội cũng có học phí cao, từ 234 đến 472 triệu đồng/năm. Học phí tiểu học cao nhất ở Hà Nội hiện nay có thể lên tới 786 triệu đồng/năm (học tại Trường quốc tế Dwight Hà Nội). Đây là mức học phí được ghi nhận cho bậc tiểu học trong năm học 2025-2026, theo thông tin từ các trường tư thục. Một số trường khác cũng có mức học phí vài trăm triệu đồng/năm học. Học phí cao nhất ở bậc trung học cơ sở (THCS) tại Hà Nội, đối với các trường tư thục chất lượng cao, có thể lên tới 100-200 triệu đồng/năm, chưa bao gồm các khoản phí khác. Các trường công lập chất lượng cao có học phí thấp hơn, khoảng 3,6 đến 5,8 triệu đồng/tháng. Học phí cao nhất ở bậc trung học phổ thông tại Hà Nội có thể lên tới 95,5 triệu đồng/tháng, tương đương gần 1 tỷ đồng/năm, tại các trường quốc tế như trường Dwight Hà Nội. Đối với các trường tư thục Việt Nam, học phí cao nhất thường ở hệ quốc tế hoặc song ngữ, có thể lên tới hơn 600 triệu đồng/năm. Ở các trường công lập chất lượng cao, học phí có thể lên tới 6,5 triệu đồng/tháng, tương đương 58,5 triệu đồng/năm. Như vậy, để con cái của mình được học các trường chất lượng cao thì các cán bộ, công chức, viên chức phải kiếm được nhiều tiền hơn so với mức lương/thu nhập từ ngân sách.

Cũng tương tự như vậy, chữa bệnh bây giờ cũng cần tốn tiền, thậm chí cần rất, rất nhiều tiền. Những người giàu có thậm chí còn đưa người thân ra nước ngoài chữa bệnh với khoản kinh phí, chi tiêu rất lớn. Ngay chữa bệnh trong nước cũng có những bệnh viện có dịch vụ rất tốt, không kém bệnh viện nước ngoài nhưng giá cũng không hề rẻ. Giá giường bệnh dịch vụ theo yêu cầu cao nhất tại các bệnh viện công lập ở Việt Nam có thể lên tới 4 triệu đồng/ngày đêm. Mức giá này áp dụng cho phòng đơn, còn các loại phòng khác như phòng đôi hoặc phòng ba người sẽ có mức giá thấp hơn.

Giá giường bệnh ở bệnh viện tư/quốc tế một ngày đêm có thể thay đổi rất nhiều, phụ thuộc vào nhiều yếu tố như hạng bệnh viện, loại phòng (thường, VIP, suite), và các dịch vụ đi kèm. Tuy nhiên, mức giá có thể dao động từ vài triệu đến vài chục triệu đồng mỗi đêm. Một số bệnh viện tư nhân có thể có mức giá cao hơn, đặc biệt là các phòng suite cao cấp. Chi phí cho thuốc đặc trị cũng rất cao nên nếu người thân ruột thịt bị bệnh hoặc chính mình bị bệnh hiểm nghèo thì chữa trị rất tốn kém, nhiều khi sạt nghiệp. Tôi có lần ngồi nói chuyện với một khách người Singapore trên tàu hỏa từ Thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội, ông ấy cho biết, lúc trẻ lao vào làm việc, có khối tài sản kha khá, mua được nhà to, đẹp nhưng khi về gìa chỉ cần vợ hoặc chồng bệnh nặng là phải bán nhà to, đẹp để chữa trị và mua nhà nhỏ hơn để ở rồi lần sau bị bệnh có thể phải bán nốt nhà rồi may mắn khỏi thì có thể phải sống ở Nhà dưỡng lão. Cuộc đời khắc nghiệt như vậy, nên nhiều người, kể cả công chức, viên chức, lãnh đạo cao cấp đều phải suy nghĩ, tìm cách “kiếm tiền” để dự phòng lâu dài. Nhiều người còn hiểu sai câu nói của người xưa “Ai không vì mình thì trời tru đất diệt hay Người không vì mình, trời tru đất diệt ” để kiếm tiền bằng mọi giá kể cả gian lận trong buôn bán (hàng giả chẳng hạn) hay tham nhũng, đục khoét của công của các vị “quan - công chức, viên chức, lãnh đạo có quyền lực nhưng tha hóa biến chất” thời đại mới.

Phân tích một số nguyên nhân mang tính đời thường như trên để thấy quan chức, thậm chí lãnh đạo cấp cao cũng có nhu cầu như mợi người khác, cũng cần có tiền để nuôi sống gia đình ở mức cao, cũng cần cho con ăn học ở trường tư thục, quốc tế với dịch vụ hiện đai, cũng cần được chữa bệnh cho bản thân hoặc gia đình ở những bệnh viện tốt nhất ở trong và ngoài nước. Và khi họ đối mặt với những phi vụ có thể tham nhũng, khi được hối lộ để giúp kẻ khác làm ăn trái pháp luật họ cũng có thể vi phạm. Vấn đề là làm thế nào để các cán bộ công chức có thu nhập cao, có thể kiếm nhiều tiền hợp pháp cũng là giải pháp cần phải tính đến.

Hậu quả của tình trạng tham nhũng

Tham nhũng, tiêu cực ở Việt Nam gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế, xã hội và lòng tin của người dân. Các hệ lụy bao gồm: thất thoát tài sản nhà nước, suy giảm niềm tin của người dân, làm chậm trễ sự phát triển kinh tế và gây bất ổn xã hội.

Như vậy, một mặt, những kẻ tham nhũng tiêu cực đã tìm mọi cách đục khoét của công, chiếm đoạt, biến của công thành của riêng cho mình và cho nhóm lợi íc. Những vụ án lớn cho thấy một mặt khác, đó là, không chỉ một mà nhiều người móc ngoặc với nhau, bàn bạc cùng nhau để hợp lý hóa của cải, tiền bạc mà chúng vơ vét được. Ngay khi chúng thực hiện hành vi tham nhũng chúng vẫn đang nắm quyền lực nên đôi khi cả cơ quan chức năng về điều tra tội phạm cũng chưa nhìn ra, phải đợi đến khi một số kẻ trực tiếp gây án bị phát hiện, bị bắt, bị hỏi cung thì số người có quyền mới bị “lộ” và bị xử lý.

Có một thực tế, bây giờ, những biểu hiện tham nhũng khá rõ nhưng cũng ít người dám tố cáo, đây cũng là biểu hiện mất lòng tin của nhân dân. Nói thế thôi, có lẽ nếu phát động nhân dân tố tham nhũng, sẽ có người chỉ rõ những biểu hiện “lạ”, giàu nhanh, sắm nhiều nhà cửa, đồ dùng đắt tiền,… để đưa vào tầm ngắm.

Nói đi cũng phải nói lại, các câu chuyện có vẻ “vô lý”, “ấu trĩ” nhưng có thật này xảy ra trong giai đoạn kinh tế bao cấp, mọi người đều còn nghèo, dễ nhận biết sự khác biệt thay đổi của những người xung quanh. Còn sau đổi mới chúng ta chấp nhận nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN), chấp nhận kinh tế tư nhân đồng nghĩa với việc chấp nhận có người giàu, thậm chí rất giàu, cỡ tỷ phú USD. Với sự xuất hiện của các tỷ phú đô la đã làm cho thương hiệu Việt Nam trên trường quốc tế được vẻ vang hơn.

Những người giàu lên cho dù bằng nghề nghiệp nào họ đều là người Giỏi (viết hoa). Các tỷ phú đô la thế giới đều trải qua nhiều thăng trầm nhưng họ nắm rất chắc Luật hiện hành mà nhiều trong số đó chưa hoàn chỉnh và tìm cách “lách luật” chứ không phải vi phạm luật để làm giàu, kể cả phải đối diện với nhiều cáo buộc của chính quyền. Với những người giàu có kiểu này, việc tìm ra chứng cứ vi phạm không hề dễ. Thế nhưng, nhiều tỷ phú USD từ xưa đến nay vẫn có thể bị Nhà nước/Chính quyền chỉ ra vi phạm và bị phạt dưới dạng phạt tiền, hoặc bắt thay đổi cách hoạt động để dễ kiểm soát.

Từ tỷ phú Rockefeller, Bill Gate, Elon Musk hay Jack Ma (Mã Vân) cũng đã từng vi phạm và chịu phạt. Tương tự như vậy, nhiều người giàu lên từ tham nhũng cũng không dễ có minh chứng buộc tội, nhất là khi họ đang giữ chức vụ quan trọng. Tuy nhiên cách phát hiện đơn giản của thời bao cấp có thể định hướng cho các cơ quan chức năng phát hiện tham nhũng nhờ vào tố giác của quần chúng. Một trong dấu hiệu tham nhũng là giàu nhanh do chiếm đoạt tiền công quỹ mà có được đó là giàu lên nhanh chóng với những công trình xây dựng đắt tiền, với phong cách sống xa xỉ, mua sắm những ô tô hiện đại đắt đỏ,…

Một trong dấu hiệu, khuyết điểm của một số cán bộ dứt khoát không để lọt vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII được Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nêu trước đây mà nay vẫn nguyên giá trị, đó là: “Kê khai tài sản không trung thực, có biểu hiện giàu nhanh, nhiều nhà, nhiều đất, nhiều tài sản khác mà không giải trình rõ được nguồn gốc; bản thân hoặc vợ, chồng, con có lối sống thiếu gương mẫu, lợi dụng chức quyền để thu lợi bất chính”.  Đây là điều mà thông qua lấy ý kiến cụ thể, thông qua dư luận xã hội có thể phát hiện để các cơ quan có thẩm quyền tiến hành xác minh, làm rõ được. Nhất là khi mà mức tiền tham nhũng lớn sẽ không dễ che dấu và chắc chắn, người tham nhũng hoặc người thân của họ đem ra tiêu xài ngoài thị trường thì cộng đồng sẽ có thể nhận biết.

Chúng ta phải chống tham nhũng vì hậu quả, hệ quả của nó rất lớn, có thể làm lũng đoạn xã hội, làm tha hóa cán bộ, có thể đe dọa sự tồn vong của chế độ. “Chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và một số nước Đông Âu sụp đổ là do nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân rất quan trọng là lựa chọn, bố trí sai một số cán bộ lãnh đạo cấp chiến lược, nhất là cấp cao nhất”[3].

Theo Thanh tra online [4], Phó Trưởng Ban Nội chính Trung ương Đặng Văn Dũng thông tin cụ thể 6 đại án tham nhũng điển hình sai phạm trong các lĩnh vực xảy ra tại (1). Công ty Việt Á - vụ án điển hình sai phạm trong lĩnh vực y tế, chuyên môn sâu; (2). Tập đoàn FLC - điển hình sai phạm trong lĩnh vực thao túng thị trường chứng khoán, chuyên môn sâu, hoạt động khép kín; (3). Tập đoàn Tân Hoàng Minh. vụ án điển hình sai phạm trong lĩnh vực trái phiếu doanh nghiệp; (4). Công ty AIC - điển hình sai phạm trong đấu thầu, đấu giá; (5). Tập đoàn Vạn Thịnh Phát, Ngân hàng SCB, điển hình sai phạm trong lĩnh vực ngân hàng, dùng ngân hàng để làm sân sau cho doanh nghiệp và (6). Cục Đăng kiểm Việt Nam và các trung tâm đăng kiểm địa phương - điển hình cho sai phạm có tính hệ sau thống, kéo dài.

Bài viết này trích phát biểu nhấn mạnh của Phó Trưởng ban Nội chính Trung ương: “Riêng từ đầu nhiệm kỳ Đại hội XIII đến nay đã thu hồi được trên 53.800 tỷ đồng, cao gấp 2 lần số tài sản thu hồi được của cả nhiệm kỳ Đại hội XII”. Đây là con số không nhỏ, tính ra USD là trên 2 tỷ nhưng là con số thu hồi được. Cũng theo bài viết, từ đầu năm đến nay, các cơ quan tiến hành tố tụng đã tạm giữ, kê biên tài sản, phong tỏa tài khoản, ngăn chặn giao dịch tài sản có giá trị trên 232.000 tỷ đồng và nhiều tài sản có giá trị khác; các cơ quan thi hành án dân sự đã thu hồi được trên 9.000 tỷ đồng, nâng tổng số tiền thu hồi được trong các vụ án, vụ việc thuộc diện Ban Chỉ đạo theo dõi, chỉ đạo đến nay là 75.800 tỷ đồng (đạt tỷ lệ 49,44%).

Một bài viết khác [5] đã tổng kết lại 12 đại án tham nhũng giai đoạn 2012-2022 với nhiều nội dung liên quan tới thất thoát ngân sách Nhà nước, đến mất cán bộ, kể cả cán bộ cao cấp, thuộc diện Bộ Chính trị quản lý. Chỉ riêng vụ án liên quan tới bị can Phan Văn Anh Vũ, con số thiệt hại lên tới hơn 22.000 tỷ đồng. Một ủy viên Bộ Chính trị, một số Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng, Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố đã vướng vòng lao lý.

Hay như, chỉ một vụ án Tổng công ty Viễn thông Mobifone mua 95% cổ phần Công ty Cổ phần Nghe nhìn toàn cầu (AVG) Tòa án nhân dân Tp. Hà Nội đã tiến hành tuyên án đối với 2 cựu Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Nguyễn Bắc Son (tù chung thân) và Trương Minh Tuấn (14 năm tù) cùng bị cáo Lê Nam Trà (23 năm tù), cựu Chủ tịch Mobifone. Hành vi của các bị cáo này và đồng bọn đã gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng cho tài sản của Nhà nước với tổng số tiền thiệt hại hơn 6.500 tỷ đồng

Từ một số minh chứng nêu trên có thể tổng quan lại về hậu quả của tham nhũng trong thời gian qua rất lớn, cụ thể là:

Tham nhũng làm thất thoát tài sản, ngân sách nhà nước, làm giảm hiệu quả đầu tư công và gây lãng phí tài nguyên. 

Tham nhũng làm xói mòn lòng tin của người dân vào Đảng, Nhà nước và các cơ quan công quyền, gây ra sự bất mãn và bất ổn xã hội. 

Tham nhũng làm giảm hiệu quả quản lý kinh tế, gây khó khăn cho doanh nghiệp, cản trở đầu tư và làm chậm trễ sự phát triển kinh tế. 

Tham nhũng tạo ra sự bất công, gia tăng khoảng cách giàu nghèo, làm suy yếu các giá trị đạo đức và gây ra những bất ổn trong xã hội. 

Tham nhũng có thể dẫn đến tình trạng "tự diễn biến", "tự chuyển hóa" trong bộ máy nhà nước, làm suy yếu khả năng quản lý và điều hành. 

Tham nhũng làm giảm uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế, gây khó khăn trong quan hệ đối ngoại và thu hút đầu tư nước ngoài. 

Cũng từ phân tích nêu trên có thể nhận ra những nguyên nhân sâu xa của hiện tượng tham nhũng trong thời gian qua, như:

Việc giám sát và kiểm soát các hoạt động của cán bộ, công chức còn yếu, chưa đủ sức răn đe đối với hành vi tham nhũng.

Tiền lương, phụ cấp cho cán bộ, công chức còn thấp, chưa đủ để đảm bảo cuộc sống, tạo động cơ cho hành vi tham nhũng.

Một bộ phận cán bộ, đảng viên có biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, dễ bị tha hóa bởi lợi ích vật chất.

Việc công khai, minh bạch trong quản lý tài chính, tài sản của các cơ quan, tổ chức còn hạn chế.

Thật ra, tham nhũng không chỉ thiệt hại do tội phạm chiếm đoạt tài sản công mà để có thể tham nhũng chúng còn có hành động phá hoại tài sản để phi tang, trốn tránh pháp luật. Ngày trước, để tham nhũng vài tạ gạo tội phạm có thể đánh đắm cả một thuyền gạo còn ngày nay khi cắt xén kinh phí, giảm vật liệu xây dựng, thuê nhân công rẻ, không đủ tay nghề thi công nên rất nhiều công trình bị kéo dài thời gian thi công, chất lượng công trình kém, nhanh chóng xuống cấp rất nguy hại. Hậu quả này tiềm ẩn nhiều rủi ro khó lường, cần được liên tục theo dõi chất lượng các sản phẩm do các tội phạm mua, sắm hoặc sản xuất. Việc mua ụ nổi kém chất lượng của công ty Vinalines là cảnh báo về lâu về dài. Rất may là phát hiện kịp, nếu không, việc dùng ụ nổi này trong đóng, sửa tàu sẽ có thể xảy ra sự cố kinh hoàng.

Làm thế nào để giảm tham nhũng, tiêu cực?

Phần trên đã phân tích, góp phần làm rõ những ai, người nào có thể thực hiện hành vi tham nhũng, tiêu cực và nguyên nhân, lý do nào dẫn đến tình trạng gia tăng hiện tượng này trong thời gian gần đây. Từ những phân tích này có thể mở ra, định hướng được những giải pháp ngăn chặn, phòng chống, đẩy lùi tham nhũng.

Nhiều bài báo, bài viết đã đề cập vấn đề nhận biết nguyên nhân tham nhũng và tìm giải pháp phòng chống tệ nạn tham nhũng. Với cách thức quyết liệt trong phát hiện, trừng trị những kẻ tham nhũng của Đảng với hình tượng “đốt lò” vừa dễ hiểu dễ thấy hiệu quả của công tác này. Nhưng chắc chắn, khi đưa những kẻ tội phạm tham nhũng, những cây củi khô và cả củi tươi vào lò để đốt, để trừng trị thì những người lãnh đạo chân chính sẽ rất buồn vì chỉ trước đó mấy ngày họ là đồng chí, bạn, cùng đồng hành với mình trong thực hiện nhiều công vụ. Khi Bác Hồ bác đơn xin giảm nhẹ tội tử hình của Đại tá Trần Dụ Châu trong vụ án cách đây hơn nửa thế kỷ, Bác đã rất đau xót, suy nghĩ cả đêm mới đưa ra quyết định y án tử hình. Vụ án này cũng gợi mở cách nhìn nhận tố cáo tội phạm của Bác Hồ khi nhận được đơn tố cáo của nhà thơ, nhà soạn kịch, dịch giả Việt Nam nổi tiếng Đoàn Phú Tứ. Bác Hồ đã tạo lập được niềm tin cho quần chúng có thể tố cáo tội phạm và khi xác định rõ tội danh thì xử lý nghiêm kẻ phạm tội.

Xin không nhắc lại những giải pháp được nhắc nhiều trong các bài viết gần đây như:

Tăng cường công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực

Hoàn thiện thể chế, pháp luật

Tăng cường kiểm tra, giám sát

Nâng cao vai trò của người dân

Mà, chỉ xin nêu những suy ngẫm của mình về vấn đề này dưới góc độ những người dân có nghiên cứu ít nhiều về vấn đề này và qua thu thập những ý tưởng của một số bạn bè, đồng nghiệp.

Trước hết để phòng, tiến tới chống tham nhũng thì việc chọn được người đủ tài, tâm, tầm làm lãnh đạo là bước đầu tiên mà cả Đảng và Nhà nước ta phải quan tâm. Tuy nhiên nhìn nhận ra người tài không dễ và cũng khó đưa ra chuẩn nào để đánh giá. Nếu như trong học thuật thì bằng cấp, học hàm, danh hiệu là thước đo có thể chấp nhận được. Tuy nhiên, chính do tham nhũng mà đôi khi vẫn có người có bằng cấp, học vị không xứng đáng. Ngay từ xưa, các Cu tiền bối đã dùng hình tượng Tiến sĩ giấy để chỉ loại người háo danh, dùng tiền mua, dùng thủ đoạn để có bằng cấp, danh hiệu.

Chúng tôi đã có bài viết liên quan đến chọn người tài và trọng dụng người tài cũng đăng trên Tạp chí Kinh tế Môi trường [6], qua đó cho thấy người tài ở quanh đâu đấy nhưng phải phát hiện sử dụng đúng thì họ mới phát huy hết năng lực phục vụ cách mạng. Bác Hồ đã có nhiều cách thức, tìm người tài, kể cả kêu gọi nhân dân tiến cử người giỏi để bồi dưỡng và sử dụng, kể cả đưa vào lãnh đạo.

Người ta hay nói đến thuật tìm và sử dụng người tài của Bác Hồ với nhiều mẩu chuyện nhuốm màu giai thoại nhưng với tôi chỉ khi Bác Hồ tập trung cao độ trí lực phục vụ cách mạng và luôn thường trực trong tâm khảm ý thức tìm người tài thì khi đó mới có thể phát hiện được. Bác biết kháng chiến chống Pháp sẽ không tránh được, và có thể phải rút về vùng núi rừng Việt Bắc nên khi sang Pháp, Bác đã có ý tìm người giải quyết những vấn đề cấp  bách phục vụ kháng chiến, đó là sản xuất vũ khí, sản xuất thuốc men chữa bệnh. Vì vậy, qua kiều bào ta ở Pháp Bác đã tìm đến (hoặc cho người tìm đến), thuyết phục được Kỹ sư Phạm Quang Lễ (sau được Bác Hồ đặt tên là Trần Đại Nghĩa) về nước tham gia kháng chiến và phụ trách quân giới, chế tạo vũ khí. Ngoài ông Phạm Quang Lễ còn có Kỹ sư Võ Quý Huân, theo Bác về Việt Nam giữ trọng trách Giám đốc Sở Khoáng chất kĩ nghệ Trung Bộ trong kháng chiến chống Pháp. Kỹ sư Võ Quý Huân đã chủ trì việc thiết kế, xây dựng lò cao đầu tiên sản xuất gang phục vụ kháng chiến. Từ đó, những quả lựu đạn, trái mìn và nhiều loại vũ khí “Made in Vietnam” đã được xuất xưởng đại trà bởi nhà thiết kế Trần Đại Nghĩa và gang của kỹ sư Võ Quý Huân. Một Bác sĩ nổi tiếng khi ở Nhật về cũng đã theo lời hiệu triệu của Bác lên chiến khu tham gia kháng chiến, đó là Bác sĩ Đặng Văn Ngữ. Ông được gặp Hồ Chủ tịch, Người đã động viên, khích lệ và có ảnh hưởng lớn đến tinh thần yêu nước, nhân cách sống của ông trong suốt cuộc đời nghiên cứu khoa học. Ông là người sáng chế "nước lọc" Penicillin, một sáng chế mang tính đột phá với nhiều ưu điểm nổi trội, dùng để chữa trị tại chỗ các vết thương phẫu thuật nhiễm trùng rất hiệu quả.

Rõ ràng những trí thức, cán bộ do Bác phát hiện, sử dụng đều do trong Bác luôn đau đáu với công việc của kháng chiến, biết kháng chiến đang cần gì và phải tìm đến ai, phải tạo điều kiện như thế nào để họ phát huy hết năng lực, tri thức của mình phục vụ công việc cách mạng.

Chúng tôi nghe, được đọc, được kể nhiều chuyện về sử dụng người của Bác Hồ trong bổ nhiệm chức vụ lãnh đạo cách mạng nhưng rõ ràng Bác rất biết về từng con người qua tìm hiểu kiến thức, trí thức của họ, cử chỉ hành động, chí tiến thủ, lòng trung thành, lòng nhân ái, cốt cách của họ và đặc biệt là dám làm, làm hết mình và dám chịu trách nhiệm.

Hay, vào năm 1957, khi Bác liên tục yêu cầu Bí thư Xứ ủy Nam Bộ Lê Duẩn ra Bắc nhận nhiệm vụ mới, đến năm 1960 thì trở thành Bí thư thứ nhất Đảng Lao động Việt Nam, chức vụ cao nhất trong Đảng. Thật ra, đồng chí Lê Duẩn không có nhiều thời gian làm việc cạnh Bác Hồ như các đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp,… Sau khi ra tù năm 1945, đồng chí Lê Duẩn đã được bầu làm quyền Bí thư Xứ ủy Nam Bộ lâm thời, và mãi đầu năm 1946, khi nhận chỉ thị ra Trung ương công tác đồng chí mới được gặp Bác Hồ lần đầu tiên và vinh dự được giữ lại làm việc bên Người. Tuy nhiên, chắc chắn Bác Hồ đã có theo dõi cả cuộc đời và những hoạt động cách mạng của đồng chí trước năm 1945. Trong một bài viết có nhận xét, trong sinh hoạt thường ngày, ông (Lê Duẩn) giữ lối sống mộc mạc, thường mặc áo dài đen, quần trắng và đi guốc gỗ, thay vì chạy theo phong cách phương Tây như một số bạn bè cùng trang lứa. Khi làm việc tại Sở Hỏa xa Đông Dương ở Hà Nội, ông vẫn giữ lối ăn mặc đơn giản, với áo vải diềm bâu và guốc gỗ, như ghi chép trong hồi ký của Tố Hữu. Trong thời gian hoạt động cách mạng, trang phục của ông chủ yếu là đồ bà ba và quần áo ngủ, với số lượng rất hạn chế. Quan điểm của Lê Duẩn về lối sống cá nhân thể hiện rõ trong một phát biểu được ghi lại bởi Đại tướng Lê Đức Anh: "Anh nào chỉ lo thu vén cá nhân thì suốt đời làm nô lệ cho bản thân mình!". Đã có bài viết như thế thì chắc chắn Bác Hồ phải biết và có đánh giá về nhân cách, cốt cách, bản lĩnh của đồng chí Lê Duẩn và hoàn toàn tin tưởng khi giao những nhiệm vụ quan trọng cho đồng chí. Bác Hồ muốn đồng chí Lê Duẩn ra Bắc cũng vì cách mạng ở miền Nam đang bước vào tình thế mới, liệu có tổng tuyển cử theo Hiệp định Genève không, liệu các thế lực phản cách mạng (cả trong và ngoài nước) có điên cuồng chống phá cách mạng do Đảng Cộng sản lãnh đạo không (khi phần lớn lực lượng đã tập kết ra Miền Bắc) đang cần câu trả lời. Đặc biệt, liệu đế quốc Pháp có quay lại không và đế quốc Mỹ có trực tiếp can thiệp không đã được Bác và Bộ Chính trị xem xét cẩn trọng. Ngay sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Người đã căn dặn: “Thắng lợi tuy lớn nhưng mới là bắt đầu. Chúng ta không nên vì thắng mà kiêu, không nên chủ quan khinh địch”. Con đường đi đến độc lập, tự do của một dân tộc nhỏ không phải là con đường thẳng tắp. Người khẳng định: “Để tranh lấy thắng lợi mới, chúng ta phải ra sức vượt khó khăn mới; quân, dân và cán bộ ta, mỗi người phải ra sức thi đua làm tròn nhiệm vụ, tuyệt đối chớ khinh địch, chớ chủ quan. Nhiều Điện Biên Phủ khác đang chờ đợi chúng ta”. Tại Hội nghị Trung ương 6 khóa II (7/1954), Người nhấn mạnh: “Đế quốc Mỹ thì đang biến thành kẻ thù chính và trực tiếp, mũi nhọn của ta phải chĩa vào đế quốc Mỹ”. Thời gian này, đế quốc Mỹ vừa bị tổn thất nặng nề trong chiến tranh Triều Tiên; ít ai nghĩ rằng Mỹ lại tiến hành ngay chiến tranh xâm lược Việt Nam. Song, lịch sử đã diễn ra như Người dự báo. Dựa trên những phân tích tình hình như vậy và dựa trên kinh nghiệm chỉ đạo đấu tranh cách mạng thời gian dài ở miền Nam, nhất là tầm nhìn và quyết tâm thống nhất đất nước không gì lay chuyển của đồng chí Lê Duẩn mà Bác Hồ đã chọn để đồng chí Lê Duẩn lãnh đạo Đảng, lãnh đạo nhân dân quyết chiến và quyết thắng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ xâm lược.

Qua những suy nghĩ như trên, chúng tôi đi đến nhận định là, Bác Hồ chọn người để đưa vào vị trí lãnh đạo đất nước, phục vụ đất nước dựa trên theo dõi đánh giá cả quá trình hoạt động sống, công tác của cán bộ và cả đánh giá nhân cách, cốt cách, phẩm chất con người của cán bộ nữa. Có lẽ Bác cũng rất thấm nhuần nguyên tăc “dụng nhân như dụng mộc” của các cụ xưa để lại và sử dụng rất tài tình nguyên tắc này trong thực tế.

Chúng tôi muốn dùng từ “cốt cách” khi đánh giá con người thay cho từ nhân cách, phẩm giá, tính cách,… vì từ này hội tụ đủ ý nghĩa của các từ còn lại. Bất luận là bắt đầu sự nghiệp, làm việc hay cách sống chúng ta thường nhắc về cốt cách. Cốt cách của một người được thể hiện qua lý do vì sao anh ta lại quyết định hành động/làm như vậy. Và khi nói đến cốt cách là nói đến mặt mạnh, mặt tích cực, bản lĩnh và những hành động trượng nghĩa của một con người. Trái lại, người ta thường dùng từ “bản tính” để chỉ những mặt chưa tốt có tính xuyên suốt (hoặc có tính lặp lại) của một con người với câu nói “Giang sơn dễ đổi, bản tính khó dời”. Có một từ chỉ chung cả mặt tích cực, mặt tiêu cực của một con người, đó là “Tính” trong “Cha mẹ sinh con, trời sinh tính”. Liệu cốt cách, bản tính con người có yếu tố kiểu “trời định” không, nghĩa là nó có sẵn từ khi mới sinh hay không, kiểu như năng khiếu trời cho đối với các “thần đồng” hay không.

Theo tìm hiểu thì nhiều người cho rằng, cốt cách không phải do trời sinh mà có, những phẩm chất, tính cách và bản lĩnh của một người (biểu hiện của cốt cách) được hình thành và phát triển qua quá trình rèn luyện, trải nghiệm và tu dưỡng bản thân. Nó không phải là thứ bẩm sinh mà mỗi người có sẵn ngay từ khi sinh ra. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn phần nào nghiêng về lập luận trời phú cho con người nhiều thứ ngay từ khi sinh ra, trong đó có cả cốt cách nhưng tất nhiên việc định hình cốt cách cần có thời gian và kèm với đó là rèn luyện trong thực tiễn, đối mặt với các thử thách, khó khăn trong cuộc sống, học cách kiểm soát cảm xúc, rèn luyện ý chí và trau dồi đạo đức. Nhiều người cho rằng con người có thể có khả năng lãnh đạo bẩm sinh, vậy thì có lẽ cũng có cốt cách bẩm sinh chứ!. Điều này cũng được một số học giả phát biểu: cốt cách là yếu tố được định hình trong con người từ lúc nhỏ và sẽ ảnh hưởng tới kết quả cả một đời. Tuy nhiên không rõ có phải trời sinh ra đã có hay không, nhưng chắc chắn sẽ hình thành rõ nét thông qua quá trình rèn luyện, trưởng thành.

Một người có cốt cách đủ lớn thì họ sẽ không bị những điều tầm thường của cuộc sống làm họ thay đổi. Để hiểu rõ nhất cốt cách của một người chính là cần quan sát cách họ làm việc, sống và đối xử với mọi việc xung quanh. Điều đó cần phải có thời gian tiếp xúc lâu dài hoặc quan sát tinh ý trong những thời điểm bộc lộ cảm xúc tức giận của đối phương để nhìn ra cốt cách của họ.

Ở Việt Nam, đã hình thành một số cốt cách có thương hiệu và được mọi người công nhận. Xin lấy ra đây một số cốt cách của “Sĩ phu Bắc Hà” được hình thành và tồn tại chủ yếu trong thời kỳ đất nước bị chia cắt thành Đàng Trong - Đàng Ngoài, thời kỳ mà những cuộc binh đao nội chiến giữa những tập đoàn phong kiến Lê - Mạc, Trịnh - Nguyễn diễn ra liên miên. Đây là những người có nhân cách và khí tiết cao lồng lộng, "Phú quý bất năng dâm/ Bần tiện bất năng di/ Uy vũ bất năng khuất" - hiểu đơn giản là miễn nhiễm trước những nguy cơ tấn công của tiền bạc, của đói nghèo và bạo lực. Thứ duy nhất mà họ theo đuổi, và tôn thờ đến khi nhắm mắt xuôi tay là lý tưởng phụng sự tổ quốc, phụng sự dân tộc mình. Trong thời loạn, những cuộc thay thầy đổi chủ diễn ra không ngừng nên người trí thức nhiều lúc rơi vào cảnh hoang mang. Có người thành công, lại có người cô đơn, thất bại với những chọn lựa của mình. Nhưng một khi đã là sĩ phu Bắc Hà thì bất luận thành công hay thất bại, đấy cũng là những cuộc đời nhân sĩ tuyệt đẹp, để lại nhiều câu chuyện, nhiều bài học lớn cho hậu thế. Câu chuyện ít nhiều thể hiện chí khí, cốt cách của sĩ phu Bắc Hà là đối đáp giữa một bên là Ngô Thì Nhậm, người phò tá vua Quang Trung, góp công đánh thắng quân Thanh xâm lược nhưng sau đó, khi vua Quang Trung mất thì Nguyễn Ánh (sau này là vua Gia Long, vua đầu tiên triều Nguyễn) đã đánh bại quân Tây Sơn và bắt được Ngô Thì Nhậm và một bên là Đặng Trần Thường (trước đây có thời cùng học với Ngô Thì Nhậm), phò tá Nguyễn Ánh. Bắt được Ngô Thì Nhậm, Đặng Trần Thường ra một vế đối "Ai công hầu, ai khanh tướng, vòng trần ai, ai dễ biết ai” ý muốn nói trước đây có thể học kém hơn Ngô Thì Nhậm nhưng bây giờ lại ngồi trên, xét xử Ngô Thì Nhậm. Ngô Thì Nhậm cũng đã có vế đối để đời: “Thế Chiến quốc, Thế Xuân Thu, dẫu thời thế, thế nào vẫn thế” (thực tế có một số khảo dị nhưng chúng tôi chọn về đối này) muốn nói rõ để Đặng Trần Thường biết dù trong thực trạng bị bắt nhưng không bao giờ hối hận vì đã theo Quang Trung giúp dân, giúp nước chống ngoại xâm, hơn hẳn Đặng Trần Thường theo Nguyễn Ánh một thời bị coi là cõng rắn cắn gà nhà khi nhờ quân Xiêm đem quân sang Việt Nam nhưng bị quân Nguyễn Huệ đánh bại ở vùng Rạch Gầm-Xoài Mút (xã Kim Sơn, huyện Châu Thành, Tiền Giang) và sau này nhượng bộ Đế quốc Pháp để chúng từng bước xâm chiếm Việt Nam.

Một cốt cách khác cũng được nhiều người nhắc tới là cốt cách Nghệ/Xứ Nghệ với đặc trưng là có chí lớn, biết vượt mọi khó khăn để học hỏi, vươn lên. Cá gỗ là câu chuyện để đời về tính hiếu học, luôn lấy sự học làm đầu, sự vượt khó bằng mọi giá của người xứ Nghệ. Tôi không dám nói Bác Hồ là có cốt cách xứ Nghệ vì Bác có điểm vượt hơn cả cốt cách này (có lẽ Bác là tổng hợp của nhiều cốt cách tốt đẹp nhất) nhưng có một người tôi có thể coi là có cốt cách Nghệ, đó là ông Trương Đình Tuyển, nguyên là Bộ trưởng Bộ Thương mại Việt Nam (nay là Bộ Công Thương), Trưởng đoàn Đàm phán Chính phủ về Kinh tế và Thương mại quốc tế, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa VIII, IX, Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An. Ông nổi tiếng giản dị liêm khiết nhưng làm việc hết mình vì dân vì nước. Những giai thoại về ông đã gây ngạc nhiên cho nhiều người về tính tiết kiệm, liêm khiết và sức làm việc đáng nể của mình. Có nhiều người nói cốt cách Nghệ cũng là cốt cách chung của người miền Trung với chí lớn, biết vượt khó và biết đem sức mình phục vụ nhân dân, đất nước.

Một cốt cách khác cũng rất đáng được nhắc đến là cốt cách “Anh hai Nam Bộ”. Có thể khái quát: “Anh Hai Nam Bộ” là hình tượng kết tinh những phẩm chất tốt đẹp nhất của người dân Nam Bộ: hào sảng, gan góc, thủy chung, yêu nước và giàu tính nhân văn. Đây còn là biểu tượng của cả một lớp người đã viết nên trang sử vàng của Nam Bộ kháng chiến, và để lại hình bóng sâu đậm trong tâm thức người Việt. Có thể kể ra cốt cách này đã được khắc họa với những đặc điểm như: Tình nghĩa, hào sảng, chân chất; Kiên cường, bất khuất trong chiến đấu; Lạc quan, yêu đời, giỏi ứng biến; Thân thiện, gần gũi với nhân dân,… Anh Hai ở đây nói về con trai nhưng tính cách anh hai thì phụ nữ miền Nam cũng có. Hình ảnh Chị Út Tich, Bà Nguyễn Thị Định hay Bà Nguyễn Thị Bình là điển hình. Trong giới lãnh đạo thì Cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt là người hội tụ được toàn bộ cốt cách này và thể hiện rõ trong quá trình hoạt động cách mạng của mình cũng như cách vượt qua nỗi đau riêng và nỗi thông cảm cả với những người bên kia chiến tuyến khi họ đã bị đánh bại.

Nói về cốt cách để nói về những con người có cốt cách, thể hiện qua nhiều hình tượng lịch sử, của các cán bộ cách mạng và đây cũng có thể coi là một tiêu chí đánh giá con người. Khi nói về cốt cách của một con người thì người đó đã được đánh giá qua cả cộng đồng lớn, qua nhiều kênh khác nhau, qua truyền miệng, qua giai thoại, qua tư liệu lịch sử,… Ngày nay chúng ta có nhiều phương tiện hiện đại nên có thể qua những gì cộng đồng nhận xét, ghi nhận bằng các bài viết, video phát trên mạng xã hội. Tất nhiên, không phải tin nào trên mạng cũng đúng nhưng nó là một trong những thông tin định hướng cho cơ quan chức năng tập trung điều tra. Các biểu hiện cá nhân cán bộ và nhân thân giàu nhanh, thích hội hè, ăn chơi, kéo bè kéo cánh đều có thể tìm hiểu được qua thông tin phản ánh trên mạng xã hội.

Chúng tôi nhận thấy, Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực đã hoạt động tốt trong những năm qua, đã đưa vào “lò” thiêu cháy nhiều cá nhân, tập thể tham nhũng, tiêu cực, lãng phí được nhân dân ghi nhận, ủng hộ. Tuy nhiên, công chúng vẫn muốn có những thông tin rõ hơn không chỉ về quá trình phạm tội của các bị can mà còn cả nguyên nhân (khách quan, chủ quan) dẫn đến họ phạm tội để rút kinh nghiệm về giám sát, nhìn nhận những người có khả năng dính đến tội phạm để sớm phát hiện, phòng chống vi phạm. Và, một vấn đề là phải tạo cơ chế để cá nhân người lãnh đạo và người thân có thể sông với mức sống đủ cao, có những cảnh báo nghiêm khắc khi có dấu hiệu và xử lý nghiêm người vi phạm.

Những phân tích ở trên chỉ chủ yếu đề cập tới nguyên nhân mang tính cá nhân của những người có khả năng phạm tội tham nhũng, trong đó có yếu tố mưu sinh của họ với tư cách là con người bình thường. Những gì mà người lãnh đạo, kể cả lãnh đạo cấp cao được hưởng theo quy định cần được xem xét thêm để ít ra họ, vợ con họ có được cuộc sống đủ tốt, có chút dự trữ để kịp giải quyết những sự cố có thể xảy ra với gia đình, người thân nữa.

Thay lời kết, xin mạnh dạn đề xuất hai điểm/giải pháp dưới đây:

Xem lại về quy định chi trả lương/thu nhập cho cán bộ lãnh đạo, đặc biệt là lãnh đạo cấp cao để có thể sống, giúp đỡ vợ con gia đình, người thân có cuộc sống đủ tốt.

Khi phát hiện những sự cố xảy ra với gia đình họ phải có cách giúp đỡ để cán bộ an tâm tiếp tục công tác, làm tròn trách nhiệm của mình trước Đảng, trước Dân. Liệu Đảng viên nói chung và những người lãnh đạo cấp cao có thể làm gì để nâng cao thu nhập, kể cả có/sở hữu các công ty, cơ sở kinh tế tư nhân, đã được công nhận ở Việt Nam và kinh nghiệm từ các quốc gia khác. Làm được như vậy sẽ giúp cán bộ lãnh đạo an tâm hơn, không bị những kẻ xấu lợi dụng tìm cách đưa hối lộ để thực hiện hành vi tham nhũng, tiêu cực.

Nên có những tổ chức độc lập luôn theo dõi các biểu hiện tham nhũng qua phản ánh của các phương tiện thông tin đại chúng và khi cần có thể tổ chức lấy thông tin qua điều tra khảo sát thực tế.

Nhiều quốc gia đã có các tổ chức dạng này và đối tượng lấy ý kiến là các thành viên trong xã hội với mục đích làm rõ mức ủng hộ đối với các vị lãnh đạo, đối với một quyết định còn nhiều ý kiến khác chiều. Ngay Tổng thống, Thủ tướng, người đứng đầu quốc gia cũng là đối tượng đánh giá của các cơ quan này và thông tin từ họ có thể là nguồn tham khảo hữu ích. Chúng ta có nên học tập không cũng cần được xem xét.

Giáo sư Hoàng Xuân Cơ
Trưởng Ban Khoa học và Chính sách
Tạp chí Kinh tế Môi trường

Nhà báo Hoàng Ngọc Châu
Trưởng Ban Thư ký tòa soạn
Tạp chí Kinh tế Môi trường

Tài liệu tham khảo

[1]. Nguyên nhân khách quan dẫn đến tham nhũng ở Việt Nam hiện nay - những vấn đề đặt ra đối với công tác phòng, chống tham nhũng, Trang Thông tin điện tử tổng hợp - Ban Nội chính Trung Ương, Thứ Bảy, 03/09/2022

https://noichinh.vn/nghien-cuu-trao-doi/202209/nguyen-nhan-khach-quan-dan-den-tham-nhung-o-viet-nam-hien-nay-nhung-van-de-dat-ra-doi-voi-cong-tac-phong-chong-tham-nhung-311528/

[2]. TS Lê Kiên Thành: Lịch sử không đơn giản là những ngày tháng đã trôi qua. Trang mạng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường ngày 5/7/2025.

https://www.mae.gov.vn/ts-le-kien-thanh-lich-su-khong-don-gian-la-nhung-ngay-thang-da-troi-qua-17907.htm

[3]. Không chọn cán bộ giàu nhanh, nhiều nhà đất, nhiều tài sản mà không rõ nguồn gốc, Tuôi Trẻ Online đăng ngày 26/04/2020

https://tuoitre.vn/khong-chon-can-bo-giau-nhanh-nhieu-nha-dat-nhieu-tai-san-ma-khong-ro-nguon-goc-20200426145833461.htm

[4]. Hương Giang, Thông tin 6 đại án tham nhũng điển hình và số lượng cán bộ bị khởi tố, kỷ luật, trang mạng Thanh tra, ngày 22/11/2023.

https://thanhtra.com.vn/ho-so-tu-lieu-5BB56E560/thong-tin-6-dai-an-tham-nhung-dien-hinh-va-so-luong-can-bo-bi-khoi-to-ky-luat-229799CD.html

[5]. Nhìn lại 12 đại án tham nhũng, kinh tế lớn trong 10 năm, danviet.vn

https://danviet.vn/nhin-lai-12-dai-an-tham-nhung-kinh-te-trong-10-nam-2022062804425177-d829905.html

[6]. Hoàng Xuân Cơ, Nan giải chuyện tìm và trọng dụng người tài, Tạp chí điện tử Kinh tế Môi trường ngày 28/9/2023

https://kinhtemoitruong.vn/nan-giai-chuyen-tim-va-trong-dung-nguoi-tai-81020.html