Quảng Tri: Đèo Đá Đẽo - Nơi lịch sử còn vang trong từng vách núi
Nằm ẩn mình giữa đại ngàn Trường Sơn, Di tích quốc gia đặc biệt đèo Đá Đẽo thuộc xã Kim Phú từng là trọng điểm đánh phá ác liệt trên Đường Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh, ghi dấu sự hy sinh của các Anh hùng liệt sĩ.
Trên đỉnh đèo Đá Đẽo, khung cảnh hôm nay hiện lên bình yên giữa mây trời và núi rừng Trường Sơn trùng điệp. Thế nhưng, ít ai biết rằng nơi đây từng là một trong những trọng điểm đánh phá ác liệt nhất trên tuyến Đường Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh huyền thoại; nơi ghi dấu những năm tháng chiến đấu kiên cường cùng sự hy sinh anh dũng của biết bao cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong và nhân dân trong hành trình giữ vững mạch máu giao thông chi viện cho chiến trường miền Nam.
Tấm bia Di tích lịch sử quốc gia do Binh đoàn 12 xây dựng năm 2004 lặng lẽ như một lời nhắc nhớ về một thời khói lửa. Trong không khí trang nghiêm, những nén hương tưởng niệm được thắp lên, hồi tưởng lại những ký ức không thể nào quên về một thời “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”.
Trong kháng chiến chống Mỹ, đèo Đá Đẽo giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trên tuyến Đường 15A. Đây là cung đường huyết mạch vận chuyển lực lượng, vũ khí, lương thực từ hậu phương lớn miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Chính vì vậy, đế quốc Mỹ đã tập trung đánh phá dữ dội nhằm cắt đứt tuyến chi viện chiến lược của quân và dân ta.
Từ năm 1968 đến năm 1972, khu vực đèo Đá Đẽo hứng chịu hàng nghìn lượt máy bay cùng hàng chục nghìn quả bom các loại. Có thời điểm, bom đạn dội xuống suốt cả tháng trời, mỗi ngày hàng chục lượt oanh tạc. Núi rừng Trường Sơn rung chuyển bởi khói lửa, đất đá bị cày xới, đường sá liên tục bị phá hủy.
Giữa mưa bom bão đạn ấy, Tiểu đoàn 24 Công binh, Binh trạm 12, Đoàn 500 cùng lực lượng nữ thanh niên xung phong N.37 vẫn kiên cường bám trụ. Ngay sau mỗi trận đánh phá, khi bom chưa kịp nguội, họ lập tức lao ra mặt đường san lấp hố bom, phá bom nổ chậm, khôi phục giao thông để những đoàn xe tiếp tục vượt Trường Sơn vào Nam.
Không chỉ đối mặt với hiểm nguy cận kề, những người lính công binh và thanh niên xung phong còn phải chịu đựng vô vàn thiếu thốn giữa núi rừng khắc nghiệt. Sốt rét, thiếu nước sạch, điều kiện sinh hoạt gian khổ nhưng không ai lùi bước. Ý chí “sống bám cầu đường, chết kiên cường dũng cảm” đã trở thành động lực để họ vượt lên tất cả.
Trong những năm tháng làm nhiệm vụ tại trọng điểm Đá Đẽo, Tiểu đoàn 24 Công binh đã san lấp hàng vạn mét khối đất đá, phá dỡ hơn 1.000 quả bom nổ chậm, bom từ trường, mở mới 62km đường và khôi phục hơn 100km đường cũ. Đơn vị còn cứu được hàng chục xe vận tải cùng nhiều tấn hàng hóa giữa lúc địch đang đánh phá ác liệt. Với những chiến công đặc biệt xuất sắc, ngày 1/12/1973, Tiểu đoàn 24 Công binh được phong tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang Nhân dân.
Cùng với lực lượng công binh, các đội nữ thanh niên xung phong N.37 cũng viết nên những câu chuyện đẹp về lòng dũng cảm và tinh thần cống hiến của tuổi trẻ Việt Nam. Những cô gái tuổi mười tám, đôi mươi đã không quản gian khổ, ngày đêm khai thác đá, mở đường, đảm bảo giao thông thông suốt. Trong đó, Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Đinh Thị Thu Hiệp được biết đến với nhiều sáng kiến cải tiến lao động, giúp nâng cao năng suất phá đá, mở đường. Hay sự hy sinh anh dũng của chiến sĩ nuôi quân Nguyễn Thị Khia mãi là biểu tượng cảm động về tinh thần sẵn sàng cống hiến vì độc lập dân tộc.
Nhờ sự hy sinh và tinh thần quả cảm ấy, tuyến Đường 15A qua đèo Đá Đẽo luôn được giữ thông suốt, góp phần quan trọng vào việc vận chuyển lực lượng và vật chất phục vụ các chiến dịch lớn như Mậu Thân 1968, Đường 9 – Nam Lào 1971, Trị - Thiên 1972 và đỉnh cao là Chiến dịch Hồ Chí Minh giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.
Ngày 9/12/2013, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 2383/QĐ-TTg công nhận hệ thống Đường Trường Sơn – Đường Hồ Chí Minh; trong đó, đèo Đá Đẽo là một trong 37 di tích được xếp hạng đợt đầu.
Trao đổi với phóng viên, ông Hoàng Thanh Bình – Phó Chủ tịch UBND xã Kim Phú cho biết: “Di tích đèo Đá Đẽo không chỉ là nơi ghi dấu những năm tháng chiến đấu ác liệt của quân và dân ta mà còn là “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ hôm nay. Những năm gần đây, di tích được tỉnh Quảng Trị quan tâm đầu tư, tôn tạo cảnh quan để phục vụ công tác tưởng niệm, tri ân và giáo dục lịch sử”.
Giữa không gian hùng vĩ của đại ngàn Trường Sơn, đèo Đá Đẽo hôm nay đã không còn tiếng bom rơi, đạn nổ. Nhưng mỗi cung đường, mỗi vách núi nơi đây dường như vẫn vọng lại dấu tích của một thời hoa lửa. Đó không chỉ là ký ức về chiến tranh mà còn là biểu tượng của ý chí kiên cường, tinh thần yêu nước và khát vọng độc lập của dân tộc Việt Nam.
Minh Tâm
