Phân loại rác tại nguồn cần có lộ trình và thời gian phù hợp

Theo dõi KTMT trên

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định rằng kể từ ngày 1/1/2025, việc phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn sẽ được triển khai đồng bộ trên phạm vi toàn quốc. Trong đó, các hộ gia đình phải phân loại rác thải sinh hoạt thành 3 nhóm trước khi chuyển giao cho đơn vị thu gom.

Đây là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giảm tải áp lực cho khâu thu gom và xử lý rác thải. Việc phân loại rác tại nguồn giúp giảm khối lượng rác thải sinh hoạt phải vận chuyển, xử lý; đồng thời tăng cường khả năng tái sử dụng chất thải hữu cơ, góp phần hạn chế ô nhiễm môi trường và ngăn ngừa các dịch bệnh do rác thải gây ra. Thực hiện phân loại rác tại nguồn còn thể hiện ý thức và trách nhiệm của người dân trong công tác bảo vệ môi trường.

Tuy vậy, thực tế cho thấy quá trình triển khai phân loại rác tại nguồn ở Hà Nội vẫn đang gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là sau khi thực hiện mô hình chính quyền đô thị hai cấp.

Công tác phân loại vẫn còn nhiều vướng mắc

Phát biểu tại buổi tọa đàm, ông Đặng Thành Vinh - Phó Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết, việc phân loại rác tại nguồn là “chủ trương đúng đắn và xu thế tất yếu của phát triển đô thị”. Tuy nhiên, thực tế triển khai đến nay cho thấy công tác phân loại vẫn còn nhiều vướng mắc, khiến chính sách này chưa đạt được hiệu quả như mong đợi.

Để việc phân loại rác tại nguồn thực sự “đi vào đời sống”, ông Đặng Thành Vinh cho rằng cần có thời gian cùng lộ trình thực hiện cụ thể, đồng thời các vấn đề liên quan phải được giải quyết từng bước một để hướng tới một quy trình vận hành trơn tru, thuận lợi.

Cũng theo ông Đặng Thành Vinh, TP. Hà Nội đã từng thí điểm phân loại rác tại nguồn tại 5 quận nội thành vào năm 2024. Sau 6 tháng triển khai, kết quả cho thấy có khoảng 280 tấn rác thải có thể tái chế được và hơn 60 tấn rác thải cồng kềnh, bước đầu đạt được kết quả nhất định.

Năm 2025, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cũng đã tham mưu ban hành nhiều quy định liên quan đến việc phân loại rác tại nguồn. Đây sẽ là tiền đề để thành phố thực hiện tốt hơn công tác này trong thời gian tới.

Theo TS. Hoàng Dương Tùng - Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường, về vấn đề phân loại rác tại nguồn, nhiều địa phương trên cả nước đã bắt đầu triển khai, trong đó Hà Nội là một trong những nơi có nhiều hành động cụ thể và quyết liệt. Tuy nhiên, thực tế cho thấy ở nhiều nơi, việc thực hiện vẫn mang tính phong trào. “Đây là khó khăn mà nhiều quốc gia gặp phải khi triển khai phân loại rác tại nguồn, chứ không chỉ riêng ở nước ta” - TS. Hoàng Dương Tùng nhận định.

Đồng tình với quan điểm của ông Đặng Thành Vinh, TS. Hoàng Dương Tùng cho rằng để phân loại rác tại nguồn đạt hiệu quả, cần có lộ trình rõ ràng với các bước đi cụ thể và phương pháp thực hiện phải đúng đắn, phù hợp với thực tế.

Chính sách phải phá được điểm nghẽn và tạo động lực

Về nguyên nhân khiến việc phân loại rác tại nguồn vẫn chưa thể thực hiện, TS. Hoàng Dương Tùng - Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường cho rằng vấn đề chủ yếu nằm ở hai chữ “động lực” để người dân, những người trực tiếp thực hiện phân loại rác tại nguồn, cũng như cho các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực môi trường thực hiện.

“Theo tôi, có lẽ chúng ta thiếu các động lực để mọi người làm. Vấn đề là việc nơi này làm tốt nơi khác lại không, dẫn dần động lực giảm dần. Như đối với doanh nghiệp, động lực nào để họ đầu tư vào hạ tầng? Giá cả còn chưa hợp lí, rồi cơ chế hợp đồng hàng năm một, có dám đầu tư không?... Tất cả chúng ta phải xem lại, chính sách phải phá được các điểm nghẽn, đặc biệt là động lực về kinh tế, động lực của người dân, động lực của đơn vị thu gom”, TS. Hoàng Dương Tùng nhận định.

Cũng theo TS. Hoàng Dương Tùng, nếu thúc ép thực hiện chính sách khi hạ tầng, con người và cơ chế chưa sẵn sàng, sẽ tạo ra phản ứng ngược, triển khai hình thức, thậm chí khiến người dân mất niềm tin.

Cùng với đó, GS.TS Hoàng Xuân Cơ - Trưởng ban Khoa học, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cho rằng, từ thực tế triển khai ở Hà Nội và nhiều địa phương khác, “điểm nghẽn lớn nhất” không nằm riêng ở người dân hay hạ tầng, mà ở cơ chế quản lý thiếu đồng bộ.

“Người dân phần lớn đã có ý thức, nhưng thiếu hướng dẫn rõ ràng và thiếu niềm tin vì hệ thống thu gom, xử lý chưa tách riêng rác sau phân loại. Hạ tầng thu gom - từ thùng chứa, xe vận chuyển đến điểm trung chuyển – chưa được đầu tư đồng bộ theo mô hình phân loại. Trong khi đó, quy định và trách nhiệm giữa các bên (chính quyền, đơn vị thu gom, ban quản lý khu dân cư) chưa rõ ràng, không có cơ chế giám sát và phản hồi cụ thể. Vì vậy, dù có nhiều nỗ lực, việc phân loại rác tại nguồn vẫn dừng ở mức “phong trào”, chưa trở thành thói quen xã hội bền vững.”

Khuyến khích người dân phân loại rác tại nguồn không chỉ là kinh tế

Theo TS. Hoàng Dương Tùng, để khuyến khích người dân phân loại rác tại nguồn có rất nhiều mô hình, phụ thuộc vào từng khu dân cư. Các hình thức khuyến khích không chỉ là kinh tế mà còn mang giá trị tinh thần. Ví dụ như phân loại sẽ làm khu dân cư sạch sẽ, được chấm điểm thi đua, hình ảnh khu dân cư, tổ dân phố được nâng cao, chất lượng cuộc sống được cải thiện tốt hơn.

“Tôi nghĩ rằng, phải có chính sách khuyến khích, ở trong Luật cũng đã đề ra như mua túi để cho rác vào, rác nhiều sẽ phải mua càng nhiều và ngược lại tiết kiệm phần kinh phí đó. Để rác ít nữa thì đã có quy định như: rác tái chế, tái sử dụng không phải đóng tiền, từ đó, người dân sẽ tự động phân loại.

Tiếp đó, còn hình thức tích điểm qua các app (ứng dụng), bên cạnh việc giám sát còn tăng điêm thi đua hay chương trình "đổi pin nhận quà" những hành động. Thông qua các khuyến khích mà Hà Nội đang làm cần đúc kết kinh nghiệm và phổ biến cho các phường trên địa bàn để người dân thấy được lợi ích khi phân loại rác tại nguồn”, TS. Hoàng Dương Tùng nói thêm.

TS. Hoàng Dương Tùng nhận định, Hà Nội hoàn toàn có thể tạo động lực thực chất cho người dân bằng cách gắn phân loại rác với lợi ích kinh tế và danh hiệu cộng đồng, thay vì chỉ kêu gọi tự nguyện. Cụ thể, về kinh tế, có thể giảm phí thu gom cho hộ gia đình phân loại đúng, hoặc áp dụng cơ chế “trả phí theo lượng rác không tái chế” như nhiều nước đã làm. Ngoài ra, có thể triển khai chương trình tích điểm xanh, trong đó người dân mang rác tái chế đến điểm thu đổi để nhận quà, phiếu mua hàng hoặc giảm giá điện, nước.

Về cộng đồng, các khu dân cư, tổ dân phố làm tốt có thể được công nhận danh hiệu “Khu dân cư xanh”, “Tổ dân phố phân loại tốt”, được ưu tiên trong các chương trình thi đua, hỗ trợ hạ tầng hoặc quỹ môi trường. Về truyền thông, nên công khai kết quả phân loại, vinh danh tập thể và cá nhân tiêu biểu, giúp người dân thấy rõ “làm đúng là có lợi, có ghi nhận”. Từ đó, lợi ích kinh tế và danh hiệu cộng đồng sẽ là hai “đòn bẩy” thiết thực để biến phân loại rác từ nghĩa vụ thành hành động tự nhiên và có phần thưởng rõ ràng.

Xuân Bách