Giải mã Báo cáo phát triển bền vững 2025 của doanh nghiệp Việt

Theo dõi KTMT trên

Bài 1:Khi ESG trở thành “giấy thông hành”: Doanh nghiệp Việt đang đứng ở đâu?

Thương mại toàn cầu đang siết chặt tiêu chuẩn xanh. ESG hiện không còn là khái niệm mang tính khuyến khích mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp Việt duy trì xuất khẩu, tiếp cận vốn và giữ lợi thế cạnh tranh dài hạn.

ESG tăng tốc nhưng phân hóa mạnh giữa các nhóm doanh nghiệp

Tiến trình thực hành ESG tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc, với sự gia tăng rõ rệt cả về phạm vi và mức độ triển khai.

Tại Báo cáo Khảo sát tiến trình thực hành ESG năm 2025 của PwC Việt Nam 2025 đã thấy, 88% doanh nghiệp tham gia khảo sát đã hoặc đang có kế hoạch cam kết ESG trong vòng 2-4 năm tới, tăng đáng kể so với mức 80% ghi nhận vào năm 2022.

Tuy nhiên, sự tiến bộ này không diễn ra đồng nhất mà có sự phân hóa sâu sắc theo loại hình và quy mô doanh nghiệp, tạo nên một cấu trúc phát triển đa tốc độ.

Các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục giữ vai trò tiên phong với 71% đơn vị đã triển khai các khung quản trị ESG bài bản, phần lớn do áp lực tuân thủ các tiêu chuẩn toàn cầu và chỉ đạo từ công ty mẹ tại các quốc gia có khung pháp lý khắt khe.

Nhóm doanh nghiệp niêm yết đang có những bước bứt phá nhanh chóng với tỷ lệ 57%, chịu tác động trực tiếp từ các quy định của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và kỳ vọng ngày càng cao của các nhà đầu tư tổ chức về tính minh bạch.

Trong khi đó, khối doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp gia đình vẫn đang ở vị thế tụt hậu đáng kể với tỷ lệ triển khai chỉ đạt 27%, cho thấy những rào cản lớn về nguồn lực tài chính, nhân sự chuyên môn và nhận thức về lợi ích dài hạn.

Đáng chú ý, động lực thúc đẩy ESG tại Việt Nam hiện vẫn chủ yếu đến từ “ngoại lực”. Khoảng 70% doanh nghiệp thực hiện ESG vì yêu cầu pháp lý, 40% do áp lực từ các bên liên quan và 39% từ chỉ đạo của lãnh đạo cấp cao.

Ngược lại, tỷ lệ doanh nghiệp coi ESG là công cụ tối ưu chi phí (16%) hoặc tiếp cận tài chính xanh (25%) còn khá thấp, cho thấy ESG vẫn đang bị nhìn nhận nhiều hơn như một nghĩa vụ thay vì cơ hội tạo giá trị.

Những áp lực nào buộc doanh nghiệp phải “nhập cuộc” ESG?

Ở thời điểm hiện tại việc lập báo cáo ESG không còn là hoạt động mang tính hình thức mà đã trở thành quyết định chiến lược, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tồn tại và phát triển của doanh nghiệp.

Thứ nhất, áp lực pháp lý ngày càng siết chặt

Khung pháp lý tại Việt Nam đang dần thắt chặt các yêu cầu về minh bạch thông tin phát triển bền vững, biến báo cáo ESG từ một lựa chọn thành một nghĩa vụ pháp lý đối với nhiều thực thể. Thông tư 96/2020/TT-BTC của Bộ Tài chính, có hiệu lực từ ngày 01/01/2021, là văn bản pháp lý nền tảng quy định về việc công bố thông tin trên thị trường chứng khoán. Theo đó, các công ty niêm yết không chỉ công bố báo cáo tài chính mà còn phải trình bày các nội dung liên quan đến tác động môi trường và xã hội trong báo cáo thường niên.

Theo các nghiên cứu thực nghiệm, Thông tư 96 thiết lập một khung gồm 17 tiêu chí ESG để lượng hóa hiệu quả hoạt động phi tài chính của doanh nghiệp. Việc thực hiện công bố thông tin theo thông tư này giúp giảm bất cân xứng thông tin giữa ban lãnh đạo và các cổ đông, đồng thời đáp ứng kỳ vọng của xã hội về tính minh bạch. Đối với ngành ngân hàng, việc công bố thông tin ESG đầy đủ còn được chứng minh là góp phần nâng cao vị thế cạnh tranh và gia tăng lợi nhuận dài hạn.

Các doanh nghiệp bắt buộc phải đạt được mức độ công bố tối thiểu cho các nhóm tiêu chí này, nếu không sẽ đối mặt với các rủi ro về xử phạt hành chính cũng như sự sụt giảm tín nhiệm từ các cơ quan quản lý và thị trường.

Thứ hai, rào cản thương mại xanh gia tăng mạnh

Đối với một nền kinh tế có độ mở lớn và định hướng xuất khẩu mạnh mẽ như Việt Nam, việc đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của các thị trường chủ lực như EU là điều kiện sống còn. Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của EU là một minh chứng điển hình cho việc ESG đã trở thành một công cụ bảo hộ thương mại xanh. CBAM được thiết kế nhằm mục tiêu ngăn chặn tình trạng "rò rỉ carbon", nơi các doanh nghiệp tại EU có thể chuyển sản xuất sang các quốc gia có tiêu chuẩn phát thải lỏng lẻo hơn.

Lộ trình áp dụng CBAM gây áp lực tài chính và vận hành cực lớn lên các ngành công nghiệp nặng của Việt Nam:

Giai đoạn chuyển tiếp (10/2023 - 12/2025): Các nhà xuất khẩu phải báo cáo lượng phát thải tích hợp trong hàng hóa mỗi quý. Dù chưa phải trả phí carbon trong giai đoạn này, nhưng việc thiết lập hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định (MRV) theo tiêu chuẩn EU là một thách thức lớn về kỹ thuật.

Giai đoạn vận hành chính thức (Từ 1/1/2026): Nhà nhập khẩu tại EU sẽ phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải. Giá của chứng chỉ này được tính dựa trên giá trung bình hàng tuần của hạn ngạch phát thải tại EU (EU ETS), hiện dao động ở mức rất cao,  từ 80-100 EUR/tấn CO2.

Tác động tài chính từ CBAM đối với doanh nghiệp Việt Nam là vô cùng nặng nề nếu không chủ động giảm phát thải. Ngành thép, với kim ngạch xuất khẩu sang EU gần 3 tỷ USD mỗi năm, có thể phải chịu thêm khoản phí lên đến 100 triệu USD/năm.

Ngành nhôm cũng đối mặt với nguy cơ tăng giá thành từ 5-7%, làm suy yếu lợi thế cạnh tranh về giá. Việc lập báo cáo ESG, đặc biệt là phần kiểm kê khí nhà kính, chính là bước chuẩn bị bắt buộc để doanh nghiệp có thể minh bạch dữ liệu phát thải và tìm kiếm các cơ hội khấu trừ nếu Việt Nam sớm hình thành thị trường tín chỉ carbon nội địa.

Thứ ba, ESG trở thành “tấm vé” tiếp cận dòng vốn xanh

Trong kỷ nguyên tài chính bền vững, ESG đã trở thành "bộ lọc" quan trọng nhất để các dòng vốn thông minh tìm đến doanh nghiệp. Các nhà đầu tư lớn như VinaCapital, Dragon Capital, hay các quỹ như Pyn Elite Fund và Mekong Capital ngày càng ưu tiên rót vốn vào các doanh nghiệp có chiến lược ESG rõ ràng. Theo Bloomberg, quy mô tài sản quản lý của các quỹ đầu tư ESG toàn cầu đã vượt mức 35.000 tỷ USD vào năm 2023, tạo ra một nguồn lực tài chính khổng lồ nhưng cũng đầy khắt khe.

Tại thị trường nội địa, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đang tích cực thúc đẩy tín dụng xanh và ngân hàng xanh như một trụ cột chiến lược của ngành. Dư nợ tín dụng xanh đã đạt khoảng 780.000 tỷ đồng vào cuối năm 2025. Doanh nghiệp có báo cáo ESG minh bạch và đáp ứng các tiêu chí phân loại xanh quốc gia (theo Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg) sẽ được hưởng những ưu đãi vượt trội:

Lãi suất ưu đãi: Thấp hơn từ 0,5% đến 2% so với các khoản vay thông thường.

Thời hạn vay dài hơn: Phù hợp với tính chất của các dự án đầu tư công nghệ sạch và chuyển đổi năng lượng.

Thủ tục thẩm định thuận tiện: Các ngân hàng như BIDV, Vietcombank và Agribank đã xây dựng các khung thẩm định rủi ro môi trường và xã hội chuyên biệt, giúp doanh nghiệp đáp ứng chuẩn mực ESG tiếp cận vốn nhanh chóng hơn.

Việc không đầu tư làm báo cáo ESG đồng nghĩa với việc doanh nghiệp tự tước đi cơ hội tiếp cận nguồn vốn giá rẻ và các nhà đầu tư chiến lược, dẫn đến rủi ro bị loại khỏi cuộc chơi tài chính dài hạn.

Thứ tư, tối ưu vận hành và kiểm soát rủi ro nội tại

Việc áp dụng ESG giúp doanh nghiệp giảm trung bình 10–15% chi phí vận hành thông qua tiết kiệm năng lượng và tối ưu tài nguyên. Đồng thời, ESG cũng góp phần nâng cao môi trường làm việc, thu hút nhân tài, đây là yếu tố đặc biệt quan trọng khi 65% lao động trẻ ưu tiên doanh nghiệp có cam kết phát triển bền vững.

Nhị Hà