Gỗ không đủ “xanh”: Áp lực carbon buộc ngành vật liệu xây dựng tái cấu trúc
Gỗ từng được xem là lời giải tự nhiên cho bài toán giảm phát thải của ngành xây dựng, nhưng "xanh" không còn là lợi thế mặc định khi buộc phải chứng minh tiêu chuẩn.
Áp lực phải "xanh" đang đến cùng lúc từ chính sách quốc tế và thị trường, buộc ngành vật liệu xây dựng phải điều chỉnh nhanh hơn chu kỳ đầu tư thông thường. Và trong quá trình đó, gỗ – dù có nhiều lợi thế – đang phơi bày những điểm yếu sâu trong chuỗi giá trị nội địa.
Vật liệu trở thành “điểm kiểm soát” của carbon
Ngành xây dựng đang chịu sức ép trực diện từ yêu cầu giảm phát thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả. Trong cấu trúc mới, vật liệu không còn là đầu vào kỹ thuật, mà trở thành “điểm kiểm soát” của carbon.
Phát biểu tại Forest Talk & Link hôm 27/3, ông Võ Quang Hà, Chủ tịch Hội Gỗ Xây dựng TP.HCM (SAWA), Chủ tịch HĐQT TAVICO Group, cho rằng sự thay đổi này mang tính nền tảng: “Vật liệu xây dựng không còn là yếu tố kỹ thuật đơn thuần mà là yếu tố mang tính chiến lược, có ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ vòng đời công trình”. Theo ông Hà, tiêu chí lựa chọn vật liệu đã dịch chuyển từ hiệu năng sang bền vững, bao gồm nguồn gốc hợp pháp, khả năng truy xuất và mức độ thân thiện môi trường. Điều này khiến vật liệu trở thành điểm bắt đầu và cũng là điểm nghẽn của quá trình chuyển đổi. “Chuyển đổi vật liệu không thể diễn ra riêng lẻ ở từng khâu,” ông Võ Quang Hà nói, nhấn mạnh yêu cầu đồng bộ toàn chuỗi.
Áp lực “hai chiều” đang định hình lại thị trường
Điểm khác biệt của làn sóng hiện tại nằm ở chỗ áp lực không đến từ một phía. Theo TS. Nguyễn Thị Thu Trang, nguyên Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập (VCCI), doanh nghiệp đang đối mặt với yêu cầu pháp lý và yêu cầu thị trường. “Yêu cầu ‘cứng’ là các quy định, như CBAM và EUDR, còn yêu cầu ‘mềm’ đến từ người tiêu dùng và nhà mua hàng,” bà nói.
Nhưng ranh giới giữa hai nhóm này đang mờ đi. “Các tiêu chí xanh đang chuyển từ khuyến khích sang bắt buộc, từ đơn lẻ sang hệ thống,” bà Trang nhấn mạnh. Điều đó có nghĩa là doanh nghiệp không còn lựa chọn “chuyển đổi từng phần”. Trong một hệ tiêu chuẩn liên kết, việc không đáp ứng một mắt xích – đặc biệt là vật liệu – có thể khiến toàn bộ sản phẩm bị loại khỏi thị trường.
Trong bối cảnh đó, vật liệu gỗ nổi lên như một phương án thay thế khả thi cho thép và bê tông. Các dòng gỗ kỹ thuật như CLT, Glulam hay LVL cho phép thi công tiền chế, giảm rác thải và tối ưu năng lượng. Nếu triển khai đồng bộ, các vật liệu này có thể giúp giảm đáng kể phát thải công trình.
Đáng chú ý, kiến trúc sư Tạ Đức Quang, Tổng Giám đốc ConsMedia, mô tả Mass Timber – vật liệu xây dựng làm từ gỗ - như một bước tiến mang tính cấu trúc: “Đây là giải pháp thay thế bền vững cho bê tông và thép, giúp lưu trữ carbon, chịu lực cao, thi công nhanh.”
Theo ông Quang, Mass Timber có thể giảm 80% trọng lượng kết cấu, giảm 40% rác thải, rút ngắn 20% thời gian thi công và lưu trữ khoảng 900 kg CO₂/m³. Tuy nhiên, lợi thế kỹ thuật không đồng nghĩa với khả năng triển khai.
Một thị trường có nhu cầu nhưng thiếu hệ thống
Dù được đánh giá cao, mức độ ứng dụng gỗ kỹ thuật tại Việt Nam vẫn rất thấp. Năm 2025, dưới 10% công trình sử dụng loại vật liệu này, và tới 90% phụ thuộc vào nhập khẩu.
Theo kiến trúc sư Tạ Đức Quang, rào cản lớn nhất không nằm ở nhu cầu, mà ở cấu trúc ngành. Ông chỉ ra 5 điểm nghẽn: thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật, tư duy thiết kế chưa theo kịp, chi phí đầu tư cao, thiếu đào tạo và không có chuỗi cung ứng nội địa hoàn chỉnh. Hệ quả là một thị trường “có cầu nhưng không có cung”. “Ngành thiết kế cảm thấy ‘cô đơn’ vì thiếu sự đồng hành của nhà thầu và nhà cung cấp,” ông Quang nói. Việc không tìm được đối tác nội địa đạt chuẩn khiến nhiều dự án phải phụ thuộc hoàn toàn vào nhà cung cấp nước ngoài.
Điều này làm chậm quá trình triển khai và khiến chi phí duy trì ở mức cao. Ở cấp độ chính sách, Việt Nam đã có những bước đi ban đầu, nhưng thị trường chưa theo kịp. Các quy định về ưu đãi thuế, mua sắm công xanh và tiêu chí môi trường trong đấu thầu đã được ban hành. Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Thị Thu Trang, vấn đề nằm ở thực thi.
“Từ quy định đến thực thi vẫn là khoảng cách,” bà nói, cho rằng nhiều doanh nghiệp chưa tiếp cận được hỗ trợ, trong khi tiêu chí xác định “xanh” chưa rõ ràng.
"Câu hỏi như thế nào là xanh?”, theo bà Thu Trang, không chỉ mang tính kỹ thuật, mà còn là điều kiện để thị trường vận hành.
“Xanh” không còn là lợi thế mà là điều kiện
Áp lực carbon đang làm lộ rõ một điểm yếu khác: cấu trúc giá trị của ngành gỗ. Theo ông Nguyễn Minh Cương, Tổng Giám đốc Công ty Gỗ Minh Long, ngành vẫn chủ yếu hoạt động theo mô hình gia công, với giá trị gia tăng thấp. Trong khi đó, phần lớn giá trị nằm ở thiết kế, thương hiệu và phân phối.
Điều này khiến ngành dễ bị tổn thương khi các tiêu chuẩn thị trường thay đổi. Để thích ứng, doanh nghiệp buộc phải chuyển dịch sang các khâu có giá trị cao hơn, bao gồm thiết kế, phát triển sản phẩm và đầu tư công nghệ. Một số doanh nghiệp đã bắt đầu phát triển vật liệu phát thải thấp hoặc sản phẩm phù hợp khí hậu, nhưng quy mô còn hạn chế.
Sự thay đổi lớn nhất của thị trường vật liệu không nằm ở công nghệ, mà ở tiêu chuẩn cạnh tranh. Như TS. Nguyễn Thị Thu Trang nhận định, “chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện bắt buộc”.
Trong bối cảnh đó, gỗ vẫn có thể là một phần của lời giải – nhưng không phải là lối tắt. Lợi thế tự nhiên chỉ có ý nghĩa nếu được hỗ trợ bởi chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn và chính sách đồng bộ. Nếu không, thị trường sẽ không chờ. Và trong một ngành mà chu kỳ đầu tư kéo dài hàng thập kỷ, tốc độ thích ứng, không phải chi phí, có thể sẽ là yếu tố quyết định ai còn ở lại trong cuộc chơi.
Hải Vân
