Quy hoạch mới cho sông Cả, hướng tới bảo vệ môi trường và phát triển bền vững
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng quy hoạch tổng hợp lưu vực sông Cả đến năm 2050 với định hướng quản trị tài nguyên nước theo hướng liên vùng, ứng phó biến đổi khí hậu, kiểm soát ô nhiễm, xâm nhập mặn và bảo đảm phát triển bền vững.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang xây dựng dự thảo Quy hoạch tổng hợp lưu vực sông Cả giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn 2050, với định hướng quản lý tài nguyên nước theo mô hình tổng hợp, liên vùng nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước và thích ứng với biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường dẫn báo cáo của Trung tâm Quy hoạch điều tra tài nguyên nước miền Bắc cho biết, nhu cầu khai thác và sử dụng nước trên lưu vực sông Cả đang tăng nhanh cùng tốc độ phát triển kinh tế - xã hội tại khu vực Bắc Trung Bộ. Dự báo đến năm 2050, tổng nhu cầu sử dụng nước trên lưu vực sẽ tăng khoảng 1,2 lần so với hiện nay.
Trong khi nhu cầu gia tăng, nguồn nước lại phân bổ không đồng đều theo mùa. Tổng lượng nước mặt trung bình nhiều năm của lưu vực đạt khoảng 23,87 tỷ m3, song khoảng 75% tập trung vào mùa lũ, còn mùa cạn chỉ chiếm khoảng 25%. Tình trạng này khiến nhiều địa phương, đặc biệt là vùng núi cao và khu vực vùng sâu, vùng xa thường xuyên đối mặt nguy cơ thiếu nước vào mùa khô.
Nguồn nước suy giảm chất lượng, nguy cơ thiếu nước và xâm nhập mặn gia tăng
Không chỉ chịu áp lực thiếu nước mùa kiệt, chất lượng nước tại nhiều khu vực trên lưu vực sông cũng có dấu hiệu suy giảm. Báo cáo quy hoạch cho thấy tại một số đoạn thuộc sông Cả và sông Hiếu, các chỉ số ô nhiễm như BOD5 và NH4+ đã vượt quy chuẩn từ 1,6 đến 2,3 lần. Cùng với đó, tình trạng xâm nhập mặn tại vùng hạ lưu ngày càng gia tăng. Trong mùa khô, nước mặn đã ảnh hưởng tới khu vực Chợ Tràng, cách cửa biển khoảng 36 km, thậm chí có thời điểm lấn sâu tới Yên Xuân trên dòng chính sông Cả.
Dự thảo quy hoạch cũng đánh giá biến đổi khí hậu sẽ tiếp tục làm gia tăng các rủi ro về tài nguyên nước trong những thập niên tới. Theo kịch bản phát thải trung bình RCP4.5, đến năm 2050, nhiệt độ trung bình năm trên lưu vực sông Cả có thể tăng khoảng 1,6-1,7 độ C. Trong khi đó, lượng mưa được dự báo biến động mạnh hơn giữa các mùa, với xu hướng giảm vào mùa hè nhưng tăng đáng kể vào mùa thu và mùa đông.
Kết quả tính toán cho thấy tổng lượng tài nguyên nước của lưu vực có xu hướng tăng nhẹ, từ khoảng 23,87 tỷ m3 giai đoạn 1980-2023 lên khoảng 25,07 tỷ m3 vào năm 2050. Tuy nhiên, sự gia tăng này không đồng nghĩa áp lực thiếu nước sẽ giảm, bởi nguồn nước được dự báo tiếp tục phân bố bất thường và cực đoan hơn theo thời gian.
Một đặc điểm đáng chú ý của lưu vực sông Cả là tính chất xuyên biên giới, khi khoảng 5,4 tỷ m3 nước, tương đương 23% tổng lượng nước toàn lưu vực, bắt nguồn từ lãnh thổ Lào. Điều này khiến vấn đề bảo đảm an ninh nguồn nước không chỉ là câu chuyện nội vùng mà còn liên quan tới quản lý dòng chảy liên quốc gia.
Bên cạnh những áp lực từ tự nhiên, quy hoạch cũng chỉ ra nhiều bất cập trong công tác khai thác và sử dụng nước hiện nay. Một số công trình khai thác nước vận hành chưa đạt hiệu quả như thiết kế, có nơi chỉ đạt khoảng 65-70% công suất. Công tác phối hợp quản lý giữa các địa phương trên cùng lưu vực còn thiếu đồng bộ, trong khi hệ thống dữ liệu giám sát tài nguyên nước chưa hoàn thiện.
Theo cơ quan xây dựng quy hoạch, thách thức lớn nhất đối với lưu vực sông Cả hiện nay không chỉ nằm ở nguy cơ thiếu nước mà còn ở bài toán điều phối, quản trị và sử dụng hiệu quả nguồn nước trên phạm vi toàn lưu vực.
Định hình mô hình “quản trị nước” liên vùng để bảo đảm an ninh nguồn nước lâu dài
Trước thực trạng này, dự thảo quy hoạch đưa ra định hướng chuyển từ tư duy “khai thác nước” sang “quản trị nước”, thông qua cách tiếp cận quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông thay vì phân chia theo địa giới hành chính hay từng ngành riêng lẻ. Theo đó, việc quản lý sẽ được thực hiện thống nhất giữa nước mặt và nước dưới đất, giữa khu vực thượng lưu và hạ lưu nhằm bảo đảm phân phối hài hòa giữa các địa phương và lĩnh vực sử dụng nước.
Trong trường hợp xảy ra hạn hán hoặc thiếu nước, nguồn nước sẽ được ưu tiên cho nhu cầu sinh hoạt và các ngành sử dụng nước hiệu quả. Các lĩnh vực tiêu thụ nhiều nước nhưng chưa thực sự cấp thiết có thể bị cắt giảm để bảo đảm cân đối nguồn cung.
Một điểm mới của quy hoạch là việc xây dựng kịch bản nguồn nước hằng năm, tạo cơ sở để các bộ, ngành và địa phương chủ động điều hành hoạt động khai thác, sử dụng nước. Trong điều kiện bình thường, các địa phương sẽ vận hành theo quy trình liên hồ chứa nhằm điều tiết nguồn nước hiệu quả hơn.
Dự thảo cũng nhấn mạnh vai trò của hệ thống hồ chứa lớn trong việc tích trữ và điều tiết nước trên toàn lưu vực. Hiện lưu vực sông Cả có nhiều công trình quan trọng như hồ Bản Vẽ với dung tích khoảng 1,8 tỷ m3, hồ Ngàn Trươi khoảng 775 triệu m3 và hồ Bản Mồng khoảng 225 triệu m3. Các công trình này không chỉ phục vụ mục tiêu thủy lợi hay thủy điện mà còn được xác định là công cụ điều hòa nguồn nước cho toàn vùng.
Ngoài ra, quy hoạch cũng đặt mục tiêu tăng cường điều phối nguồn nước thông qua các công trình như Bara Đô Lương, cống Nam Đàn và hệ thống Ngàn Trươi - Linh Cảm. Đồng thời, nhiều giải pháp khác cũng được đưa ra như phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, kiểm soát khai thác cát sỏi lòng sông, phòng chống sạt lở bờ sông, hạn chế xâm nhập mặn và suy giảm nước dưới đất.
Theo định hướng đến năm 2050, hệ thống quản lý tài nguyên nước trên lưu vực sông Cả sẽ được vận hành theo mô hình hiện đại, ứng dụng nền tảng số để giám sát và điều hành thông minh. Các hoạt động khai thác và sử dụng nước sẽ được kiểm soát chặt chẽ hơn, gắn với bảo vệ môi trường, phòng chống thiên tai và bảo tồn hệ sinh thái ven sông.
N.H
