Người “giữ lửa” khèn bè, đàn Ta lư nơi miền biên giới Quảng Trị

Theo dõi KTMT trên

Kỳ công với nhạc cụ truyền thống

Sinh ra và lớn lên trong không gian văn hóa đậm bản sắc vùng Trường Sơn, từ nhỏ nghệ nhân Hồ Văn Vát đã say mê tiếng khèn, tiếng đàn vang lên trong các lễ hội mừng lúa mới, sinh hoạt cộng đồng. Chính những âm thanh mộc mạc ấy đã nuôi dưỡng trong ông niềm đam mê đặc biệt với nhạc cụ dân tộc, để rồi theo ông suốt cả cuộc đời. Với ông, từng chiếc khèn bè, đàn Ta lư không chỉ là nhạc cụ mà còn là linh hồn văn hóa, là ký ức cộng đồng được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Ông Vát kể, từng có dịp sang nước bạn Lào thăm người thân và tiếp cận thêm nghề chế tác nhạc cụ truyền thống của đồng bào Vân Kiều bên kia biên giới. Từ những nhạc cụ ấy, ông mang về nghiên cứu, kiên trì tháo lắp, quan sát cấu tạo, tìm hiểu cách tạo âm và thử nghiệm trong nhiều năm để dần hoàn thiện kỹ thuật chế tác của riêng mình.

Để làm ra một chiếc khèn bè hay đàn Ta lư đạt chuẩn, khâu chọn nguyên liệu đóng vai trò quyết định. Tre, nứa làm khèn phải được lấy từ rừng sâu, sau đó phơi và hơ lửa kỹ để đảm bảo độ bền, độ thẳng và khả năng tạo âm thanh ổn định. Với đàn Ta lư, ông thường chọn gỗ mớc hoặc gỗ mít già – những loại gỗ có độ cộng hưởng tốt, cho âm thanh vang, ấm và ít bị mối mọt theo thời gian. Trong đó, công đoạn xử lý thân đàn và thùng đàn được xem là quan trọng nhất, quyết định chất lượng âm thanh tổng thể.

Riêng với khèn bè, phần lưỡi gà là công đoạn khó nhất. Đây là bộ phận tạo âm thanh chính, đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối. Lưỡi gà thường được làm từ bạc cũ hoặc đồng chất lượng cao, được dát mỏng và chỉnh sửa công phu để tạo nên âm thanh réo rắt, bay bổng đặc trưng của nhạc cụ Vân Kiều. “Khèn bè, đàn Ta lư không chỉ là nhạc cụ, mà là tiếng nói tâm hồn của người Vân Kiều. Nếu không có người tiếp nối thì sẽ rất đáng lo,” ông Vát chia sẻ.

Người giữ lữa văn hóa giữa đại ngàn Trường Sơn

Hiện nay, trong căn nhà sàn của mình tại Ka Tăng, nghệ nhân Hồ Văn Vát vẫn lưu giữ hàng chục sản phẩm do chính tay ông chế tác. Không chỉ phục vụ công tác bảo tồn văn hóa, một số sản phẩm còn được người yêu nhạc cụ tìm mua, giúp ông có thêm điều kiện duy trì nghề truyền thống.

Không chỉ miệt mài chế tác, ông Vát còn tích cực truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ trong cộng đồng. Dẫu vậy, điều khiến ông trăn trở nhất là nguy cơ mai một của các giá trị văn hóa dân tộc. Khi lớp nghệ nhân lớn tuổi ngày càng ít đi, thì lớp trẻ am hiểu và gắn bó với nhạc cụ truyền thống vẫn còn khiêm tốn.

Những năm qua, ông cũng tham gia nhiều chương trình biểu diễn, truyền dạy và các dự án nghiên cứu, phục dựng nhạc cụ truyền thống của đồng bào Vân Kiều ở khu vực miền núi phía Tây Quảng Trị. Những đóng góp của ông được đánh giá là quan trọng trong việc bảo tồn các giá trị văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Nga - Phó Chủ tịch UBND xã Lao Bảo, địa phương luôn xác định công tác bảo tồn văn hóa dân tộc là nhiệm vụ trọng tâm. Trong đó, các nghệ nhân dân gian như ông Vát được xem là “kho tàng sống”, cần được quan tâm, hỗ trợ và tạo điều kiện để tiếp tục trao truyền giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ. Thời gian tới, xã sẽ tiếp tục phối hợp tổ chức các lớp truyền dạy và tạo không gian trình diễn trong các lễ hội, sự kiện văn hóa, nhằm đưa khèn bè, đàn Ta lư đến gần hơn với đời sống cộng đồng.

Giữa đại ngàn Trường Sơn, tiếng khèn bè và đàn Ta lư vẫn ngân vang nơi bản làng Ka Tăng như nhịp cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, được giữ gìn bằng tâm huyết và tình yêu nghề của người nghệ nhân Vân Kiều nơi vùng biên cương Tổ quốc.

Minh Tâm