Đánh thức “dòng sông di sản” - Tầm nhìn chiến lược cho một Thủ đô xanh

Theo dõi KTMT trên

Bài 1: Đánh thức “dòng sông di sản” - Tầm nhìn chiến lược cho một Thủ đô xanh

Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng không chỉ là một công trình giao thông trọng điểm, mà là một cuộc cách mạng về không gian, đưa Hà Nội tự tin bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên phát triển xanh, thịnh vượng và bền vững.

Trong một giai đoạn dài của quá trình đô thị hóa nhanh chóng, Hà Nội dường như đã “quay lưng” lại với dòng sông Hồng, khiến một không gian sinh thái khổng lồ bị lãng quên. Những bãi bồi ven sông trù phú một thời dần trở thành những khu vực phát triển tự phát, manh mún, đối mặt với hệ lụy về ô nhiễm môi trường và lãng phí không gian sinh thái.

Giờ đây, khi đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình, một quyết sách mang tính bước ngoặt đã được đưa ra. Việc phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm cùng với việc Hội đồng nhân dân Thành phố ban hành Nghị quyết số 18/NQ-HĐND về chủ trương đầu tư Dự án đầu tư Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng đã chính thức đánh thức “dòng sông di sản”.

Và, sông Hồng không còn là vùng ranh giới chia cắt đô thị, mà vươn mình trở thành trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo, là xương sống của một siêu đô thị hiện đại, cụ thể hóa khát vọng xây dựng một Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”.

Đưa sông Hồng trở thành tâm điểm đô thị

Quyết định số 2512/QĐ-UBND phê duyệt Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã xác lập một tư duy quy hoạch hoàn toàn mới. Theo đó, Hà Nội sẽ phát triển theo không gian mở, với cấu trúc đô thị “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”, và đặc biệt, lấy sông Hồng làm trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo. Đây là sự dịch chuyển mang tính thời đại, thay đổi hoàn toàn cách chúng ta ứng xử với thiên nhiên.

Trong bản quy hoạch định hình tương lai hàng thế kỷ này, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được xác định là một trong 9 trục động lực phát triển cốt lõi của Thủ đô: “Là trục chiến lược, trục không gian xanh trung tâm, đồng thời là trục kinh tế, thương mại, dịch vụ và đô thị gắn với văn hóa sáng tạo, khoa học công nghệ dọc hai bên sông Hồng. Đây cũng là không gian biểu trưng cho hình ảnh Hà Nội ‘Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo’, hướng tới trở thành biểu tượng mới của Thủ đô văn minh, hiện đại; kết nối với các tỉnh dọc sông Hồng và các khu vực sông thuộc hệ thống sông Hồng trở thành vùng cảnh quan kinh tế - sinh thái đặc trưng của khu vực phía Bắc”.

Bản quy hoạch đã chỉ rõ sự cấp thiết và tầm nhìn chiến lược của dự án qua ba vai trò “xương sống”.

Thứ nhất, đây là trục không gian xanh trung tâm. Sông Hồng và không gian hai bên bờ được quy hoạch để trở thành một hành lang sinh thái khổng lồ, một “lá phổi xanh” cho vùng lõi đô thị đang chịu nhiều áp lực về bê tông hóa và sức tải môi trường. Không gian này đóng vai trò quyết định trong việc điều hòa vi khí hậu, lọc không khí, duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường nước.

Thứ hai là trục kinh tế, thương mại, dịch vụ. Nơi đây không chỉ là công viên hay cây xanh tĩnh lặng, mà còn được tích hợp để trở thành trục kinh tế, thương mại, dịch vụ và đô thị gắn với văn hóa sáng tạo, khoa học công nghệ dọc hai bên sông Hồng. Sự kết hợp này mang lại sức sống cho dòng sông, biến các bãi bồi hoang hóa thành những khu trung tâm tài chính, thương mại, du lịch sầm uất mang đẳng cấp quốc tế.

Thứ ba, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng sẽ là biểu tượng của văn hóa và sự kết nối. Sứ mệnh biểu trưng cho “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” đặt ra một kỳ vọng khổng lồ. Dòng sông Hồng với đôi bờ dạt dào bãi bồi sẽ là nơi hội tụ của các không gian văn hóa sáng tạo mang tầm vóc quốc tế, các bảo tàng, quảng trường, nhà hát, các không gian khởi nghiệp công nghệ cao - từ đó lan tỏa động lực phát triển dọc theo chiều dài của nó, tạo thành một vùng cảnh quan kinh tế - sinh thái đặc trưng của khu vực phía Bắc.

Bài toán chi phí - lợi ích và góc nhìn kinh tế môi trường

Để hiện thực hóa tầm nhìn trong bản quy hoạch thế kỷ, Nghị quyết số 18/NQ-HĐND đã phác thảo một “siêu dự án” với sơ bộ tổng mức đầu tư lên tới khoảng 736.963 tỷ đồng, thực hiện trong lộ trình từ 2026-2038, quy mô sử dụng đất khoảng 11.418 ha. Dưới lăng kính kinh tế môi trường, con số hơn 736 nghìn tỷ đồng không phải là một “khoản chi”, mà là một “khoản đầu tư” sinh lời cho tương lai.

Dự án được phân chia thành 5 nhóm loại hình với 18 dự án thành phần, mỗi nhóm đều giải quyết những bài toán cốt lõi về môi trường và phát triển bền vững.

Nhóm hạ tầng giao thông xanh gồm Dự án thành phần 1 - Trục đại lộ cảnh quan Hữu Hồng dài khoảng 45,35 km và Dự án thành phần 2 - Trục đại lộ cảnh quan Tả Hồng dài khoảng 35 km. Hai tuyến đại lộ này không chỉ giải quyết triệt để vấn đề ách tắc giao thông nội đô bằng cách phân luồng phương tiện ra ngoại vi, mà còn tạo ra các hành lang vận tải phát thải thấp, hướng tới sử dụng năng lượng sạch, làm cơ sở để tái thiết lại toàn bộ hình thái giao thông của Thủ đô.

Nhóm thứ 2 có thể coi là nhóm kiến tạo “tài sản sinh thái” với 11 dự án đầu tư cụm công viên tại các bãi sông. Hàng nghìn héc-ta đất bãi bồi tại Tráng Việt (1.113,8 ha), Tàm Xá (397,5 ha), Long Biên - Cự Khối (472 ha), Lĩnh Nam, Thanh Trì, Nam Phù, Hồng Vân (390,9 ha),... sẽ được chuyển hóa thành các công viên sinh thái, công viên chuyên đề. Theo lý thuyết kinh tế môi trường, đây chính là việc gia tăng “vốn tự nhiên” cho đô thị. Các cụm công viên này sẽ trở thành những “bể hấp thụ carbon” khổng lồ, mở ra tiềm năng thương mại hóa qua các cơ chế bù trừ phát thải, đồng thời đóng vai trò là “thành phố bọt biển” giúp trữ nước tự nhiên, hóa giải bài toán ngập lụt đô thị vào mùa mưa và bổ cập nước ngầm vào mùa khô.

Nhóm thứ 3 được xem là nhằm mục đích thích ứng với biến đổi khí hậu, gồm các dự án kè và chỉnh trị bờ Tả sông Hồng (33,9 km) và bờ Hữu sông Hồng (30,8 km). Việc chỉnh trị lòng và bờ sông với diện tích hàng chục héc-ta không chỉ đảm bảo an toàn đê điều, thoát lũ bền vững mà còn ngăn chặn nguy cơ xói lở, sụt lún trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan. Nếu tính toán chi phí thiệt hại do thiên tai có thể gây ra trong tương lai (theo phương pháp phân tích CBA), thì việc đầu tư kè sông hiện tại mang lại lợi ích kinh tế vô giá (GS Hoàng Xuân Cơ sẽ phân tích cụ thể trong bài viết sau).

Nhóm thứ 4 gồm 3 dự án đầu tư khu đô thị định cư, tái thiết với kỳ vọng định hình bất động sản xanh: khu đô thị định cư tại Long Biên (201 ha), Lĩnh Nam (98 ha) và khu tái thiết đô thị làng nghề tại xã Bát Tràng (120 ha). Quá trình tái thiết này bắt buộc phải lồng ghép các tiêu chuẩn khắt khe về công trình xanh, hiệu quả năng lượng và kinh tế tuần hoàn. Nó được kỳ vọng trở thành cú hích tạo ra một phân khúc bất động sản sinh thái chuẩn mực, nâng cao tiêu chuẩn sống, tối ưu hóa không gian ngầm, không gian trên cao và giá trị tích hợp văn hóa - kinh tế.

Nhóm thứ 5 gồm các dự án giải phóng mặt bằng độc lập, liên quan đến sinh kế của hàng nghìn hộ - đây là bài toán của sự “chuyển đổi công bằng”. Sự dịch chuyển từ không gian sống tự phát ngoài đê sang các khu tái định cư đồng bộ, hiện đại không chỉ đảm bảo an sinh xã hội mà còn nâng cấp nguồn nhân lực, chuyển đổi cơ cấu lao động từ kinh tế tiểu nông ven sông sang kinh tế dịch vụ đô thị chất lượng cao.

Đặc biệt, dự án dự kiến áp dụng loại hợp đồng dự án PPP: Hợp đồng Xây dựng - Chuyển giao (Hợp đồng BT) thanh toán bằng quỹ đất, với diện tích dự kiến khoảng 2.655,8 ha nằm trong phạm vi dự án. Việc khai thác giá trị chênh lệch địa tô sau khi hạ tầng và cảnh quan được đầu tư đồng bộ là một điểm nhấn trong quản trị kinh tế, lấy chính nguồn lực từ đất đai để tái đầu tư cho bảo vệ môi trường và phát triển cơ sở hạ tầng mà không tạo áp lực quá lớn lên ngân sách nhà nước.

Bài học từ những siêu đô thị thế giới

Tầm nhìn chiến lược của việc khơi dậy dòng sông Hồng không phải là một bước đi đơn độc, mà là sự tiếp bước những hình mẫu quy hoạch đô thị thành công rực rỡ trên thế giới. Dòng sông bao giờ cũng là nơi khởi nguồn của nền văn minh, nhưng cách ứng xử với dòng sông trong kỷ nguyên hiện đại mới khẳng định nỗ lực thực sự vươn mình của Thủ đô, đưa Hà Nội vươn tới đẳng cấp của một đô thị toàn cầu.

Nhìn sang thủ đô Seoul (Hàn Quốc), sông Hàn từng có một thời kỳ dài bị ô nhiễm nặng nề và bị lấn át bởi các tuyến đường cao tốc bê tông, gánh chịu hệ lụy từ quá trình công nghiệp hóa nóng vội. Tuy nhiên, chính phủ Hàn Quốc đã thực hiện một cuộc cách mạng mang tên “Kỳ tích sông Hàn”. Hàng chục công viên sinh thái quy mô lớn được thiết lập hai bên bờ, các tuyến cao tốc ven sông được ngầm hóa hoặc tái thiết kế để nhường chỗ cho xe đạp, người đi bộ và hệ sinh thái tự nhiên.

Ngày nay, đôi bờ sông Hàn là nơi hội tụ của những trung tâm tài chính, thương mại cao cấp nhất Hàn Quốc, đóng góp một tỷ trọng khổng lồ vào GDP quốc gia. Sông Hàn trở thành một thương hiệu văn hóa - du lịch toàn cầu, là không gian sống mơ ước của hàng triệu người.

Tại châu Âu, sông Seine của Paris (Pháp) lại là một bài học sâu sắc về việc bảo tồn di sản gắn với phát triển không gian mở. Thay vì biến bờ sông thành những khối bê tông vô hồn phục vụ giao thông cơ giới, chính quyền Paris đã mạnh dạn thực hiện chiến lược “Paris Plages” (Bãi biển Paris) và các khu phố đi bộ ven sông. Bờ sông Seine trở thành nơi tổ chức các sự kiện văn hóa, thể thao, tạo ra doanh thu khổng lồ từ du lịch sinh thái và kinh tế đêm. Quan trọng hơn, không gian mặt nước được bảo vệ nghiêm ngặt để cân bằng vi khí hậu cho một trong những đô thị sầm uất nhất châu Âu.

Thủ đô Hà Nội, với lợi thế dòng sông Hồng uốn lượn trải dài, mang trong mình quỹ đất bãi bồi vô giá và trầm tích văn hóa nghìn năm Thăng Long, hoàn toàn hội tụ đủ cơ sở, tiềm năng và nguồn lực để tạo nên một “Kỳ tích sông Hồng” mang đậm dấu ấn Việt Nam. Bài học từ Seoul và Paris cho thấy, việc đầu tư hàng tỷ USD vào phục hồi cảnh quan ven sông không bao giờ là một khoản lỗ. Đó là khoản đầu tư tạo ra “chênh lệch địa tô” khổng lồ, thu hút dòng vốn đầu tư quốc tế và tạo ra giá trị kinh tế môi trường dài hạn. Với khung pháp lý ngày càng hoàn thiện, đặc biệt là Luật Thủ đô sửa đổi và định hướng rõ ràng từ Quy hoạch 100 năm, chúng ta đang đi những bước đi bài bản và vững chắc nhất để biến tầm nhìn đó thành hiện thực.

Ý chí của Đảng, Nhà nước và khát vọng của Nhân dân

Một siêu dự án với quy mô hơn 11 nghìn héc-ta và thời gian kéo dài hơn một thập kỷ chỉ có thể thành công khi có sự đồng thuận tuyệt đối từ thượng tầng kiến tạo cho đến mọi tầng lớp nhân dân. Và thực tế cho thấy, Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng đang nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ chưa từng có.

Từ thời điểm dự án chưa được phê duyệt chủ trương đầu tư, lãnh đạo Chính phủ và Thành ủy Hà Nội luôn nhất quán quan điểm phải đặt sông Hồng vào vị trí trung tâm của sự phát triển. Các văn bản chỉ đạo của Thường trực Chính phủ đã liên tục yêu cầu Hà Nội đẩy nhanh tiến độ lập, thẩm định và phê duyệt quy hoạch, nhấn mạnh việc phát huy giá trị của dòng sông không chỉ là nhiệm vụ của riêng Hà Nội mà còn mang ý nghĩa liên kết, tạo động lực cho cả vùng Đồng bằng sông Hồng và vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.

Lãnh đạo Thành ủy Hà Nội cũng nhiều lần khẳng định trong các hội nghị tiếp xúc cử tri và đối thoại chuyên đề rằng: sông Hồng mang yếu tố quyết định cho trục cảnh quan chung về giao thông, kiến trúc và là “mỏ vàng” để phát triển kinh tế xanh hai bên sông. Đô thị quay mặt ra sông là xu thế tất yếu không thể đảo ngược.

Ngay sau khi Quyết định 2512 và Nghị quyết 18 được ban hành vào giữa tháng 5/2026, dư luận xã hội, các cấp lãnh đạo và giới chuyên môn đã dấy lên một luồng sinh khí mới, thể hiện sự đồng thuận sâu sắc đối với khát vọng “đô thị bên sông”.

Từ góc độ lãnh đạo Thành phố, quan điểm về một cuộc tái thiết mang tính nhân văn và bền vững đã được khẳng định mạnh mẽ. Theo thông tin trên Cổng thông tin điện tử Thành ủy Hà Nội ngày 19/5, lãnh đạo Thành ủy nhấn mạnh rằng dự án này là bước đi cụ thể để Hà Nội dịch chuyển mô hình phát triển từ “đô thị quay lưng ra sông” sang “đô thị hướng ra sông”, qua đó tận dụng tối đa giá trị của tài nguyên thiên nhiên và cảnh quan.

Đặc biệt, vấn đề an sinh xã hội - yếu tố sống còn của kinh tế môi trường - đã được Thành phố đặt lên hàng đầu. Báo Dân trí ngày 20/5 trích dẫn quan điểm xuyên suốt của lãnh đạo Hà Nội là: “Luôn bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân theo đúng quy định pháp luật; đồng thời ưu tiên triển khai các dự án phục vụ tái định cư, tái thiết nhằm ổn định đời sống và sinh kế cho người dân trong khu vực bị ảnh hưởng bởi dự án”. Sự cam kết này đảm bảo dự án không chỉ mang lại tăng trưởng kinh tế mà còn đảm bảo “chuyển đổi công bằng” cho mọi người dân.

Dưới góc nhìn chuyên môn, các chuyên gia hàng đầu cũng đã lên tiếng bày tỏ sự kỳ vọng to lớn. Báo Nhân Dân đúc kết ý kiến các chuyên gia rằng: “Lần quy hoạch này, sông Hồng được đặt vào vị trí trung tâm trong cấu trúc đô thị, với định hướng phát triển không gian mở, tăng cường hệ thống cây xanh, công viên, bãi bồi, vừa bảo tồn hệ sinh thái, vừa tạo dựng không gian công cộng phục vụ người dân”.

Ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, chia sẻ: “Không gian ven sông sẽ được tái cấu trúc theo hướng mở, tăng cường các khu vực cây xanh, công viên, bãi bồi, vừa bảo tồn hệ sinh thái vừa tạo không gian công cộng cho người dân. Các dự án phát triển sẽ được kiểm soát chặt chẽ, tránh tình trạng bê tông hóa hay hình thành những dải bất động sản đơn điệu”.

Theo ông Hùng, nếu được khai thác hiệu quả, trục sông Hồng sẽ trở thành động lực phát triển mới, góp phần tái cấu trúc đô thị, mở rộng không gian phát triển, đồng thời tạo dựng hình ảnh một Thủ đô xanh, hiện đại, có bản sắc và sức cạnh tranh quốc tế.

Các nhà khoa học cũng chỉ ra rằng sông Hồng mang đặc điểm rất riêng với quy luật “nay lở, mai bồi”, biến đổi theo chu kỳ tự nhiên. Theo chuyên gia Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét, việc nhận diện đúng đặc tính này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ để bảo đảm an toàn dòng chảy mà còn là cơ sở để định hướng phát triển không gian ven sông theo hướng thích ứng, bền vững và hài hòa với tự nhiên.

Trên Báo VietNamNet, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng (trường Đại học Kinh tế Quốc dân) còn chỉ ra rằng, không gian ven sông Hồng trong tương lai không chỉ là nơi ở mà còn là trung tâm du lịch, văn hóa và đổi mới sáng tạo của Thủ đô. PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cũng lưu ý việc phải đặc biệt chú trọng việc nạo vét dòng sông, chống bồi lắng và xây dựng hệ thống kè hiện đại để vừa bảo vệ bờ sông vừa tiết kiệm quỹ đất, tạo dấu ấn cho Hà Nội trong cả thế kỷ tới.

Sự đồng thuận của các chuyên gia kinh tế môi trường và quy hoạch đã củng cố thêm nền tảng khoa học vững chắc cho siêu dự án này.

Vĩ thanh

Sự ra đời của Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm và Nghị quyết 18 về Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng không chỉ là những dòng chữ trên giấy, mà là “bản giao hưởng” khơi dậy sức mạnh nghìn năm của “dòng sông di sản”. Dự án không chỉ là việc đổ bê tông làm đường hay phân lô xây nhà, mà là một cuộc tái thiết về mặt không gian, là sự chuộc lỗi với thiên nhiên sau nhiều năm phát triển thiếu kiểm soát, và là sự cam kết mạnh mẽ của thế hệ hôm nay đối với tương lai.

Bằng tư duy kinh tế môi trường đột phá, lấy bảo tồn sinh thái làm nền tảng cho sự thịnh vượng kinh tế, Hà Nội đang từng bước chứng minh vị thế của một thành phố toàn cầu. Sự đồng thuận từ ý chí của Đảng, Nhà nước, sự tâm huyết của các chuyên gia và sự kỳ vọng của nhân dân sẽ là nguồn năng lượng vô tận để biến siêu dự án này thành hình hài.

Khi tiếng máy xúc đầu tiên vang lên trên công trường, đó cũng là lúc Hà Nội chính thức bước vào một kỷ nguyên mới - một kỷ nguyên mà ở đó, đô thị không còn lãng quên dòng sông, mà dòng sông sẽ dang rộng vòng tay xanh mát, ôm trọn và nâng tầm Thủ đô trở thành một thành phố Thịnh vượng - Hài hòa - Văn hiến - Bản sắc, một điểm đến toàn cầu rực rỡ soi bóng xuống “dòng sông di sản”.

Diệu An