Phó Thủ tướng yêu cầu xử lý dứt điểm dự án mỏ sắt Thạch Khê, VIASEE từng kiến nghị gì?

Theo dõi KTMT trên

Gỡ “nút thắt” kéo dài 15 năm

Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc vừa chủ trì cuộc họp với tỉnh Hà Tĩnh, một số bộ, ngành, Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) về thực trạng, khó khăn, vướng mắc của Dự án khai thác và tuyển quặng sắt mỏ Thạch Khê Hà Tĩnh (Dự án).

Được cấp phép khai thác từ nhiều năm trước, mỏ sắt Thạch Khê từng được kỳ vọng trở thành “con gà đẻ trứng vàng” của ngành công nghiệp luyện kim Việt Nam với trữ lượng ước tính khoảng 544 triệu tấn. Tuy nhiên, kể từ khi phải tạm dừng khai thác vào năm 2011 do các lo ngại về môi trường, công nghệ khai thác, nguy cơ ảnh hưởng nguồn nước và năng lực tài chính của nhà đầu tư, Dự án gần như rơi vào trạng thái bất động.

Hệ quả là hàng nghìn tỷ đồng vốn góp của các cổ đông, trong đó chủ lực là TKV, bị “mắc kẹt” suốt hơn 15 năm. Không chỉ nguồn lực Nhà nước bị lãng phí, hàng nghìn hộ dân trong vùng quy hoạch cũng phải sống trong cảnh “treo” quyền lợi: nhà cửa xuống cấp không thể sửa chữa, hạ tầng thiếu đồng bộ, đời sống và sinh kế bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Tại cuộc họp mới đây, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc cho biết, trong Thông báo số 38/TB-VPTW ngày 28/4/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có ý kiến đề nghị Chính phủ chỉ đạo về Dự án khai thác và tuyển quặng sắt mỏ Thạch Khê. Theo đó, đề nghị Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành liên quan xem xét, xử lý dứt điểm các kiến nghị của tỉnh Hà Tĩnh về Dự án trong tháng 5/2026.

Trước đó, tại Thông báo số 13105/TB-VPTW ngày 15/1/2025, Bộ Chính trị đã giao Ban Cán sự Đảng Chính phủ chỉ đạo các cơ quan thực hiện phương án giải quyết các thủ tục xử lý Dự án theo quy định của pháp luật; không hợp thức hóa sai phạm; bảo đảm hạn chế tối đa thất thoát, lãng phí tài sản, tài chính của Nhà nước; căn cứ chức năng, nhiệm vụ được giao, xem xét xử lý trách nhiệm đối với các tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc để xảy ra sai phạm khi thực hiện dự án. Chính phủ cũng đã có nhiều chỉ đạo về nội dung này nhưng đến nay Dự án vẫn chưa được xử lý dứt điểm.

Theo Phó Thủ tướng Thường trực, Dự án đã dừng rất lâu, càng kéo dài càng thiệt hại, lãng phí, trong đó có phần vốn nhà nước tại TKV. Vì vậy, “thời điểm bây giờ là thời điểm chậm nhất rồi”, không thể chậm hơn nữa.

Phó Thủ tướng Thường trực cho biết, qua nhiều cuộc họp và nhiều chỉ đạo của Chính phủ, đến nay quan điểm của tỉnh Hà Tĩnh, TKV và Bộ Tài chính, các bộ, ngành đều đã rất rõ, hồ sơ, tài liệu cũng đã đầy đủ. Các bộ, ngành, địa phương và đơn vị liên quan cần gửi ý kiến để Bộ Tài chính tổng hợp, báo cáo Chính phủ xem xét, quyết định trước ngày 15/5.

Tinh thần xử lý hiện nay cũng tương tự các dự án khó khăn, vướng mắc khác theo chỉ đạo của Bộ Chính trị, Quốc hội: Không hợp thức hóa sai phạm; sai phạm đến đâu xử lý đến đó; đồng thời vẫn tiếp tục triển khai các quy trình, thủ tục cần thiết.

Phó Thủ tướng Thường trực cho rằng trường hợp theo phương án dừng dự án hiện nay nhằm lựa chọn nhà đầu tư mới thì cần đáp ứng đầy đủ các yêu cầu: có năng lực, có nhà máy chế biến sâu, bảo đảm công nghệ cao, đáp ứng yêu cầu về môi trường, xử lý được những tồn tại cũ của dự án và giải quyết hài hòa quyền lợi các bên liên quan, nâng cao hiệu quả dự án, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng 2 con số.

Quan điểm thận trọng của Hội Kinh tế môi trường Việt Nam

Liên quan đến Dự án mỏ sắt Thạch Khê, tháng 10/2022, Hội Kinh tế môi trường Việt Nam (VIASEE) từng có văn bản gửi Thủ tướng Chính phủ và các bộ, ngành, thể hiện quan điểm thận trọng, cho rằng chưa đủ cơ sở khoa học và môi trường bền vững để tiếp tục dự án, đồng thời nghiêng về phương án dừng nếu không chứng minh được hiệu quả. Quan điểm của VIASEE nhấn mạnh vào rủi ro an ninh môi trường biển và hiệu quả kinh tế lâu dài.

Trong văn bản, VIASEE cho biết, mỏ sắt Thạch Khê với trữ lượng tài nguyên khoáng sản khoảng 540 triệu tấn là mỏ sắt lớn nhất của nước ta và khu vực Đông Nam Á, chiếm khoảng 0,67% trữ lượng quặng sắt được thăm dò và nếu khai thác sẽ là 1 trong 10 mỏ khai thác lộ thiên sâu nhất trên thế giới. Dự án khai thác và tuyển quặng sắt Thạch Khê được triển khai năm 2008 và dừng khai thác năm 2011.

Ngày 10/02/2022, Bộ Chính trị đã có Nghị quyết số 10-NQ/TW về định hướng chiến lược địa chất, khoáng sản và công nghiệp khai khoáng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó có nhiệm vụ đánh giá hiệu quả đầu tư, hiệu quả kinh tế - xã hội bền vững để xem xét đầu tư Dự án khai thác, chế biến sắt Thạch Khê Hà Tĩnh, hoàn thành trước năm 2030.

Trong chuyến thị sát và làm việc tại Hà Tĩnh ngày 11/06/2022 về Dự án, Thủ tướng đã chỉ đạo: “Việc quyết định dừng hay tiếp tục triển khai Dự án phải có đánh giá khoa học, khách quan; có đánh giá tác động tổng thể từ kinh tế đến tính chất xã hội, đời sống người dân, môi trường và các vấn đề liên quan; việc đánh giá cũng phải mang tính dự báo dài hơi”.

Căn cứ vào Nghị quyết của Bộ Chính trị và Chỉ đạo của Thủ tướng, tiếp theo Báo cáo của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam năm 2017 về Dự án, Hội Kinh tế môi trường Việt Nam đã chủ động phối hợp với các cơ quan, tổ chức, các chuyên gia, các nhà khoa học đầu ngành có liên quan tiến hành nghiên cứu, khảo sát thực địa tại mỏ sắt Thạch Khê, làm việc với UBND tỉnh và các cơ quan, tổ chức của Hà Tĩnh.

Trước khi gửi văn bản lên Thủ tướng Chính phủ, Hội Kinh tế môi trường Việt Nam đã tổ chức Hội thảo khoa học: “DỰ ÁN MỎ SẮT THẠCH KHÊ HÀ TĨNH - TIẾP TỤC HAY DỪNG KHAI THÁC?” vào ngày 23/9/2022. Mục đích của Hội thảo là làm rõ hơn cơ sở khoa học của việc tiếp tục hay dừng Dự án.

Tham gia Hội thảo có đại diện Ủy ban Kinh tế, Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (cũ), Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài, Hội Khoa học và Công nghệ Mỏ, đại diện UBND tỉnh và Hội Khoa học kinh tế Hà Tĩnh, Tập đoàn Công nghiệp than và khoáng sản Việt Nam và chủ đầu tư Dự án là Công ty cổ phần sắt Thạch Khê, cùng với các chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành, với hơn 60 đại biểu, trong đó có 8 Giáo sư và 13 Phó Giáo sư.

Trên cơ sở nghiên cứu, khảo sát, làm việc, kết quả Hội thảo, tham vấn ý kiến các bên về Dự án, VIASEE nhận thấy còn nhiều điểm chưa chính xác và chưa được làm rõ trong hồ sơ Dự án của chủ đầu tư: Báo cáo khả thi, Thiết kế kỹ thuật và Báo cáo đánh giá tác động môi trường của Dự án điều chỉnh đã được các Hội đồng thẩm định thông qua năm 2013 không có đối tác Nga tham gia (nhưng trong Hồ sơ lại ghi có đối tác Nga tham gia); vấn đề nghiên cứu, thăm dò nước ngầm và caster ở độ sâu (dưới -145m đến - 550 m) chưa được triển khai khi lập các báo cáo này.

Ngoài ra, văn bản của VIASEE gửi Thủ tướng cũng nhấn mạnh đến việc chủ đầu tư đã không minh bạch khi lấy số liệu mô hình giả định về nước ngầm của đối tác Nga trong Dự án ban đầu để đưa vào Dự án điều chỉnh là sai phạm; nhiều tai biến, rủi ro và sự cố môi trường tiềm ẩn trong quá trình khai thác chưa được phân tích, đánh giá và có giải pháp phòng ngừa; giá trị và phương án sử dụng tài nguyên khoáng sản đi kèm (cát, đất sét và đá vôi) chưa được trình bày đầy đủ trong hồ sơ của Dự án. Bên cạnh đó, vẫn còn nhiều vấn đề liên quan đến năng lực chủ đầu tư; việc điều chỉnh dự án cần phải làm rõ.

Văn bản của VIASEE nêu rõ: “Hiện vẫn còn 3 luồng ý kiến khác nhau về Dự án: (1) Dừng hẳn Dự án, để dành tài nguyên khoáng sản cho thế hệ tương lai, trong đó có ý kiến đại diện tỉnh Hà Tĩnh; (2) Tập đoàn Công nghiệp than và khoáng sản Việt Nam, Nhà đầu tư, Hội Khoa học và Công nghệ Mỏ đề nghị cho tiếp tục triển khai Dự án; (3) Cần lập, thẩm định và phê duyệt lại Báo cáo khả thi, Thiết kế kỹ thuật và Báo cáo đánh giá tác động môi trường của Dự án”.

Từ những căn cứ này, VIASEE đã kiến nghị lên Thủ tướng Chính phủ 3 vấn đề. Trong đó, VIASEE cho rằng cần lập, thẩm định và phê duyệt lại Báo cáo khả thi, Thiết kế kỹ thuật và Báo cáo đánh giá tác động môi trường của Dự án; khắc phục các hạn chế, thiếu sót của Dự án điều chỉnh làm cơ sở để quyết định việc tiếp tục hay dừng Dự án.

VIASEE kiến nghị Thủ tướng Chính phủ thành lập Ban Chỉ đạo và các Hội đồng khoa học chuyên ngành, có sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học độc lập để khẩn trương triển khai nghiên cứu, đánh giá lại Dự án.

Khánh Linh