Hướng tới hình thành, vận hành hệ thống cảnh báo, dự báo ô nhiễm không khí quốc gia
việc hình thành và đưa vào vận hành “Hệ thống cảnh báo, dự báo, kiểm soát ô nhiễm môi trường không khí quốc gia” nhằm theo dõi, dự báo và cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm.
Trước thực trạng chất lượng không khí tại Hà Nội liên tục ở mức đáng lo ngại, đặc biệt trong các tháng mùa khô, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo triển khai nhiều nhiệm vụ cấp bách nhằm kiểm soát ô nhiễm không khí. Trong đó, việc ứng dụng công nghệ viễn thám và thiết bị bay không người lái (drone) được xác định là giải pháp đột phá, góp phần giám sát, phát hiện sớm và cảnh báo kịp thời các nguồn phát thải gây ô nhiễm.
Theo đại diện Cục Viễn thám quốc gia, việc sử dụng ảnh vệ tinh độ phân giải cao và siêu cao cho phép bao quát toàn bộ địa bàn Thủ đô, theo dõi các khu vực xây dựng, làng nghề và phát hiện các dấu hiệu phát thải như ống khói, điểm đốt mở. Công nghệ viễn thám hiện nay đã đạt độ chính xác đáp ứng yêu cầu quản lý ở cấp địa phương, với khả năng phân tích các ô lưới mặt đất khoảng 3km.
Cùng với đó, thiết bị bay không người lái Matrice 300 RTK được triển khai để giám sát chi tiết tại các “điểm nóng” phát sinh ô nhiễm như đốt rác, đốt rơm rạ hay các nguồn phát thải cục bộ. Drone cho phép ghi nhận hình ảnh cận cảnh theo thời gian thực, cung cấp dữ liệu trực tiếp phục vụ công tác kiểm tra, xử lý vi phạm.
Qua quá trình triển khai, các đơn vị chức năng đã xác định 68 công trường xây dựng và 14 làng nghề tái chế nhựa, sắt thép cần theo dõi trọng điểm. Nhiều công trình xây dựng được xác định là nguồn phát sinh bụi lớn nếu không được che chắn và kiểm soát đúng quy định.
Ô nhiễm không khí ở Hà Nội liên tục ở ngưỡng xấu
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, ô nhiễm không khí hiện nay tập trung chủ yếu tại Hà Nội và các tỉnh lân cận, với mức độ nghiêm trọng gia tăng vào mùa khô khi nồng độ bụi mịn PM2.5 thường xuyên vượt ngưỡng cho phép.
Trong trung tuần tháng 12/2025 và đầu tháng 1/2026, Hà Nội liên tiếp ghi nhận chất lượng không khí ở mức xấu đến rất xấu. Sáng 8/1/2026, nhiều trạm quan trắc cho thấy chỉ số chất lượng không khí (AQI) ở ngưỡng cảnh báo đỏ. Trạm 556 Nguyễn Văn Cừ ghi nhận AQI 157; trạm Đại học Bách Khoa – cổng Parabol đường Giải Phóng lên tới 181; trạm Công viên Nhân Chính – Khuất Duy Tiến ở mức 159.
Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới phương thức quản lý, chuyển từ kiểm tra thủ công sang giám sát tự động, dựa trên dữ liệu và công nghệ.
Tại hội thảo “Kiểm soát ô nhiễm không khí Hà Nội: Thách thức và hành động”, ông Trương Mạnh Tuấn – Phó Trưởng phòng Quản lý chất lượng môi trường, Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, ô nhiễm không khí đang có xu hướng gia tăng, cần các giải pháp đủ mạnh để kìm hãm và đảo ngược xu thế này.
Một điểm mới trong tư duy quản lý được nhấn mạnh là chuyển từ thanh tra thủ công sang ứng dụng công nghệ giám sát tự động, cho phép theo dõi liên tục lưu lượng phát thải, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Theo ông Tuấn, dữ liệu chính xác là điều kiện tiên quyết để các giải pháp can thiệp “đánh trúng, đánh đúng” vào các điểm nóng gây ô nhiễm.
Các chuyên gia cho rằng, giải pháp đột phá hiện nay là số hóa toàn bộ nguồn thải lên một bản đồ số – một “bản đồ sống” được cập nhật liên tục, thể hiện rõ vị trí, loại hình sản xuất và mức độ phát thải của từng cơ sở. Khi kết hợp với hệ thống quan trắc trực tuyến, cơ quan quản lý có thể xác định mức độ đóng góp ô nhiễm của từng nguồn, từ đó phân định rõ trách nhiệm.
Hướng tới hệ thống cảnh báo, dự báo ô nhiễm không khí quốc gia
Theo Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026–2030, tầm nhìn đến năm 2045, Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm 20% nồng độ bụi PM2.5 trung bình năm so với mức năm 2024, đưa chỉ số này xuống dưới 40 µg/m³. Các tỉnh vệ tinh như Thái Nguyên, Phú Thọ, Bắc Ninh phấn đấu giảm trên 10%. Tỷ lệ ngày có chất lượng không khí tốt và trung bình tại Hà Nội đạt tối thiểu 80%.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh việc hình thành và đưa vào vận hành “Hệ thống cảnh báo, dự báo, kiểm soát ô nhiễm môi trường không khí quốc gia”, tích hợp dữ liệu viễn thám, drone, cảm biến chi phí thấp, AI, IoT và Big Data nhằm theo dõi, dự báo và cảnh báo sớm nguy cơ ô nhiễm.
Ông Vũ Hữu Liêm – Giám đốc Trung tâm Giám sát Nông nghiệp, Tài nguyên và Môi trường (Cục Viễn thám quốc gia) cho biết, mục tiêu lâu dài là xây dựng bản đồ ô nhiễm không khí theo thời gian thực, tích hợp dữ liệu vệ tinh, drone và hệ thống camera giao thông, giúp cơ quan quản lý chuyển từ phản ứng bị động sang chủ động phòng ngừa.
Bên cạnh kiểm soát nguồn thải công nghiệp và xây dựng, giao thông được xác định là một trong hai lĩnh vực đóng góp lớn nhất vào phát thải ô nhiễm tại đô thị. Theo đó, Hà Nội đang thí điểm xây dựng vùng phát thải thấp (Low Emission Zone – LEZ), kiểm soát chặt các phương tiện không đáp ứng tiêu chuẩn khí thải, đồng thời thúc đẩy giao thông xanh và giao thông công cộng.
Cuối tháng 11/2025, HĐND TP Hà Nội đã ban hành Nghị quyết số 57/NQ-HĐND về thực hiện vùng phát thải thấp, với lộ trình cụ thể và các giải pháp đồng bộ. Theo Sở Xây dựng Hà Nội, thành phố đang nghiên cứu phát triển các tuyến buýt điện, mở rộng dịch vụ xe đạp công cộng, xây dựng hạ tầng trạm sạc, trạm đổi pin và tổ chức lại giao thông trong khu vực LEZ.
Đáng chú ý, các chính sách hỗ trợ người dân và doanh nghiệp chuyển đổi từ phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch sang phương tiện sử dụng năng lượng sạch dự kiến sẽ được ban hành trong quý I/2026, nhằm tạo sự đồng thuận xã hội và thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh.
Hà Chi
