Thị trường carbon Việt Nam “chốt khung” vận hành

Theo dõi KTMT trên

Ngày 19/01/2026, Chính phủ chính thức ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch các-bon trong nước, hoàn thiện mảnh ghép pháp lý quan trọng nhất cho việc hình thành và vận hành thị trường carbon tại Việt Nam. Với 6 chương, 35 điều, Nghị định không chỉ đặt ra chi tiết cho giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, mà còn xác lập rõ mô hình tổ chức, vai trò các chủ thể và lộ trình vận hành thị trường đến năm 2029.

Chốt mô hình sàn giao dịch carbon: Tập trung, công khai, minh bạch

Điểm nhấn đáng chú ý nhất của Nghị định 29 là việc xác lập mô hình vận hành sàn giao dịch carbon theo cơ chế tập trung, dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý nhà nước. Theo đó, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) được giao tổ chức và vận hành hệ thống giao dịch; Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) đảm nhiệm lưu ký và thanh toán; còn Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX) giữ vai trò giám sát chung toàn thị trường.

Hàng hóa giao dịch trên sàn bao gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đủ điều kiện, được phép trao đổi theo quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung). Toàn bộ quá trình giao dịch, chuyển quyền sở hữu, lưu ký và thanh toán đều được tiêu chuẩn hóa, bảo đảm tính minh bạch và khả năng kiểm soát rủi ro.

Khác với thị trường chứng khoán cơ sở hay phái sinh, sàn giao dịch carbon không áp dụng cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP). Giao dịch được thanh toán theo nguyên tắc chuyển giao hạn ngạch/tín chỉ đồng thời với thanh toán tiền, thực hiện theo từng giao dịch riêng lẻ.

Quy định này đồng nghĩa với việc các bên tham gia phải bảo đảm đủ tiền khi đặt lệnh mua, đủ hạn ngạch hoặc tín chỉ khi đặt lệnh bán, qua đó giảm thiểu rủi ro thanh toán cho toàn hệ thống. Đây được xem là lựa chọn phù hợp trong bối cảnh thị trường còn non trẻ, ưu tiên an toàn và kỷ luật giao dịch hơn là đòn bẩy tài chính.

Đăng ký, cấp mã trong nước: Điều kiện bắt buộc trước khi giao dịch

Một trụ cột quan trọng khác của Nghị định 29 là cơ chế đăng ký tập trung và cấp mã trong nước. Trước khi được đưa vào lưu ký và giao dịch, toàn bộ hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon phải được đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý.

Bộ sẽ thực hiện đăng ký thông tin về hàng hóa carbon, chủ sở hữu, số lượng nắm giữ; đồng thời cấp mã định danh trong nước thống nhất cho từng hạn ngạch, tín chỉ. Danh sách tổ chức sở hữu và mã trong nước sẽ được chuyển sang VSDC và HNX để phục vụ hoạt động lưu ký, giao dịch và thanh toán.

Cơ chế này giúp bảo đảm truy xuất nguồn gốc, tránh trùng lặp, gian lận, đồng thời tạo nền tảng dữ liệu tập trung cho quản lý thị trường carbon trong dài hạn.

Theo Nghị định, các chủ thể sở hữu hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon không trực tiếp giao dịch trên sàn, mà phải thông qua thành viên giao dịch carbon là các công ty chứng khoán đủ điều kiện. Mỗi chủ thể chỉ được mở một tài khoản giao dịch và một tài khoản lưu ký, nhằm bảo đảm minh bạch và hạn chế thao túng.

Đáng chú ý, hoạt động giao dịch carbon phải được tách bạch hoàn toàn với giao dịch chứng khoán. Tài khoản, hạch toán, theo dõi số dư đều được quản lý riêng biệt; không được bù trừ chéo hay vay mượn tài sản với các hoạt động khác. Ngay từ giao diện đăng nhập, cấu phần giao dịch carbon phải hiển thị độc lập.

Sàn giao dịch carbon trong nước được triển khai theo lộ trình tại Đề án “Thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam” (Quyết định 232). Giai đoạn thí điểm kéo dài đến hết ngày 31/12/2028, trong đó VSDC, VNX và HNX không thu phí dịch vụ, tạo điều kiện để doanh nghiệp làm quen với cơ chế thị trường.

Từ 01/01/2029, thị trường bước vào giai đoạn vận hành chính thức trên phạm vi toàn quốc, các cơ chế thị trường sẽ được áp dụng đầy đủ hơn, bao gồm khả năng đấu giá hạn ngạch thay vì phân bổ miễn phí hoàn toàn.

Hằng Lương