Đề xuất nghiên cứu bổ sung quyền liên quan của cơ quan báo chí
Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, nhiều ý kiến đại biểu tập trung vào hai vấn đề nổi bật: bổ sung quyền liên quan của cơ quan báo chí và hoàn thiện cơ chế sở hữu trí tuệ đối với kết quả nghiên cứu từ ngân sách nhà nước.
Tại Kỳ họp thứ 10, sáng 24/11, Quốc hội khóa XV thảo luận tại Hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định.
Bảo vệ lợi ích kinh tế của cơ quan báo chí trong kỷ nguyên số
Các ĐBQH đều đồng tình cao với việc sửa đổi, bổ sung Luật Sở hữu trí tuệ. Hiện nay, trên thế giới, sở hữu trí tuệ là một trong những lĩnh vực pháp luật có sự cập nhật và phát triển rất nhanh chóng để đáp ứng tốc độ phát triển của khoa học công nghệ.
Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (đoàn Nghệ An) nhấn mạnh việc cần thiết phải bổ sung quyền liên quan của cơ quan báo chí vào Luật Sở hữu trí tuệ, một xu hướng đã được nhiều quốc gia trên thế giới áp dụng để bảo vệ báo chí chính thống trước sự cạnh tranh khốc liệt từ các nền tảng truyền thông mới, đặc biệt là mạng xã hội.
Theo đó, đây là quyền được pháp luật trao cho các cơ quan báo chí nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế và kiểm soát việc sử dụng lại nội dung báo chí bởi bên thứ ba. Đại biểu Hoàng Minh Hiếu cho rằng, việc bổ sung quyền này, trước hết là để bảo đảm quyền lợi của các cơ quan báo chí.
Mặt khác, Luật Sở hữu trí tuệ của chỉ mới quy định về quyền liên quan của một số loại hình, như quyền liên quan của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình; quyền liên quan của nhà phát sóng, của người biểu diễn mà chưa quy định quyền liên quan của cơ quan báo chí. Luật chỉ mới chủ yếu bảo vệ quyền tác giả của nhà báo, không điều chỉnh việc tổng hợp, đánh dấu, lập chỉ mục, trích đoạn, khai thác dữ liệu báo chí.
“Các hình thức này không sao chép toàn bộ tác phẩm nhưng lợi dụng giá trị đầu tư của báo chí khiến cơ quan báo chí khó yêu cầu bồi thường theo cơ chế về quyền tác giả. Quyền liên quan sẽ cung cấp cơ sở pháp lý rõ ràng để yêu cầu cấp phép, thương lượng phí và hạn chế hành vi sao chép, đoạn trích, bảo vệ đầu tư của cơ quan báo chí vào việc nâng cao chất lượng của tin tức”, đại biểu Hoàng Minh Hiếu nêu rõ.
Cũng theo đại biểu, việc bổ sung quy định này cũng phù hợp với xu hướng phát triển của pháp luật về sở hữu trí tuệ, phù hợp với mục tiêu chính sách mà Chính phủ đặt ra.
Do đó, đại biểu Hoàng Minh Hiếu đề nghị, cơ quan soạn thảo nghiên cứu bổ sung ngay vào dự thảo Luật các quy định về quyền liên quan của cơ quan báo chí với các nội dung cụ thể như: quy định quyền của cơ quan báo chí trong việc cho phép hoặc không cho phép bên thứ ba sao chép, lưu trữ, lập chỉ mục, hiển thị đoạn trích, tổng hợp, khai thác tin tức báo chí hoặc trích dẫn vào hệ thống nhằm tạo dịch vụ cạnh tranh về báo chí. Đối với các doanh nghiệp thu lợi từ việc sử dụng nội dung báo chí trên các nền tảng số thì phải chia sẻ doanh thu với cơ quan báo chí trên cơ sở thương lượng giữa hai bên.
Tuy nhiên, đại biểu Hoàng Minh Hiếu cũng lưu ý, không áp dụng đối với việc trích dẫn phi thương mại phục vụ cho hoạt động nghiên cứu, giáo dục hoặc đưa liên kết thuần túy mà không kèm theo đoạn trích đáng kể hoặc mục đích khai thác phục vụ cho khoa học không làm ảnh hưởng đến khai thác thương mại thông thường của báo chí.
Về thời hạn bảo hộ, đại biểu Hoàng Minh Hiếu cho rằng, có thể tham khảo kinh nghiệm của pháp luật các nước, theo đó quyền liên quan của cơ quan báo chí thường có thời hạn 2 năm kể từ ngày tác phẩm báo chí được công bố lần đầu. Hết thời hạn này, nội dung báo chí được khai thác theo quy định chung của pháp luật về quyền tác giả và quyền liên quan.
Làm rõ quyền sở hữu trí tuệ từ nhiệm vụ khoa học công nghệ sử dụng ngân sách nhà nước
Cùng chung mối quan tâm hoàn thiện khung pháp lý, đại biểu Nguyễn Thị Sửu (đoàn Thừa Thiên Huế) đánh giá cao việc dự thảo Luật đã bổ sung nhiều quy định linh hoạt tại các điều 7, 8, 8A, 19, 164, 195 và 198B nhằm tạo cơ chế linh hoạt cho Nhà nước trong việc khai thác tài sản trí tuệ vì mục tiêu quốc phòng an ninh, dân sinh và lợi ích xã hội.
Tuy nhiên, đại biểu chỉ rõ các quy định hiện hành về quyền sở hữu trí tuệ từ nhiệm vụ khoa học công nghệ sử dụng ngân sách nhà nước còn rải rác, thiếu hệ thống, chưa làm rõ cơ chế phân quyền giữa tổ chức chủ trì và cá nhân sáng tạo.
Hậu quả là trong nhiều năm qua, tình trạng tranh chấp giữa tổ chức chủ trì nhiệm vụ và cá nhân tạo ra sáng chế giống cây trồng vẫn xuất hiện khá phổ biến. Việc quy định không rõ ràng dẫn đến cơ quan chủ trì dè dặt khi thương mại hóa vì lo ngại tranh chấp; nhà khoa học không có động lực vì không rõ mình được hưởng lợi ở mức độ nào; Nhà nước khó đánh giá tính hiệu quả của đầu tư công trong khoa học công nghệ.
Để khắc phục, đại biểu Nguyễn Thị Sửu đề nghị bổ sung một điều độc lập trong dự thảo Luật để “tập trung hóa” nhóm nội dung này với tên gọi là: Điều 8B: Quyền sở hữu trí tuệ từ nhiệm vụ khoa học công nghệ sử dụng ngân sách nhà nước. Điều này sẽ tạo khung pháp lý thống nhất thay vì rải rác quy định ở nhiều nơi; làm rõ 3 trụ cột: chủ sở hữu, quyền khai thác và phân chia lợi ích; tạo cơ sở để Chính phủ ban hành nghị định hướng dẫn một cách đồng bộ.
Khoản 3 Điều 7 dự thảo Luật cho phép Nhà nước có quyền hạn chế quyền sở hữu trí tuệ vì mục tiêu quốc phòng, an ninh và lợi ích xã hội. Tuy nhiên, đối với nội dung liên quan đến đối tượng sở hữu trí tuệ từ nhiệm vụ ngân sách nhà nước, dự thảo Luật mới chỉ trích dẫn sang Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo mà chưa nêu rõ quyền của tổ chức được giao quản lý nhiệm vụ, gồm: quyền đăng ký bảo hộ, quyền cho phép sử dụng, giao quyền khai thác, cơ chế xử lý tranh chấp.
“Nếu không bổ sung những nội dung này sẽ tạo khoảng trống pháp lý dẫn đến việc tổ chức chủ trì không thể tiến hành đăng ký bảo hộ hoặc không thể thương mại hóa vì sợ phát sinh tranh chấp”.
Lưu ý nội dung trên, đại biểu Nguyễn Thị Sửu đề nghị, bổ sung vào khoản 3 Điều 7 nội dung: Tổ chức được giao quản lý nhiệm vụ có quyền đăng ký bảo hộ, chuyển giao quyền sử dụng và giao quyền khai thác đối với sở hữu trí tuệ đó theo quy định của pháp luật.
Quy định này, theo đại biểu, nhằm tạo tính minh bạch pháp lý; đồng thời, tránh tạo hiểu lầm rằng cá nhân tác giả có quyền đăng ký độc lập, phù hợp với thông lệ quốc tế về quản lý tài sản trí tuệ có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước.
Các ý kiến trên đã nhận được sự đồng tình cao từ các đại biểu và sẽ là cơ sở quan trọng để cơ quan soạn thảo tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ (sửa đổi) trước khi trình Quốc hội thông qua.
Bảo Loan
