Mô hình nhà phao chống lũ ở Quảng Trị: Từ thực tiễn đến sáng tạo của người dân
Từ những căn nhà phao thô sơ phục vụ sinh tồn, một mô hình độc đáo dần hình thành, vừa bảo vệ tính mạng, tài sản, vừa mở ra hướng phát triển sinh kế bền vững, góp phần tạo nên dấu ấn riêng cho danh hiệu “Làng du lịch tốt nhất thế giới”.
Sống chung với lũ nhờ nhà phao
Giữa vùng trũng được ví như “túi nước khổng lồ”, nơi mỗi mùa mưa lũ luôn rình rập, người dân xã Tân Hóa, huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình (nay thuộc xã Kim Phú, tỉnh Quảng Trị) đã không chọn cách đối đầu với thiên nhiên mà chủ động thích nghi. Từ những căn nhà phao thô sơ phục vụ sinh tồn, một mô hình độc đáo dần hình thành, vừa bảo vệ tính mạng, tài sản, vừa mở ra hướng phát triển sinh kế bền vững, góp phần tạo nên dấu ấn riêng cho danh hiệu “Làng du lịch tốt nhất thế giới”.
Tân Hóa có địa hình trũng thấp, ba bề núi cao, khiến nơi đây như một lòng chảo khổng lồ, hứng trọn dòng nước mỗi mùa mưa lớn. Lối thoát nước duy nhất qua một hang núi hẹp khiến nước rút chậm, có khi kéo dài hàng tuần.
Trong điều kiện khắc nghiệt đó, người dân đã sớm hình thành tư duy “sống chung với lũ”, chuyển từ bị động chống chịu sang chủ động thích nghi. Nhà phao ra đời từ nhu cầu sinh tồn cấp thiết và dần trở thành hình ảnh quen thuộc khi hầu hết các hộ gia đình đều sở hữu, thậm chí có hộ có từ 2–3 căn phục vụ nhiều mục đích khác nhau.
Tại thôn 2 Yên Thọ – vùng ngập sâu nhất – gần như mỗi hộ đều có một căn nhà kiên cố để sinh hoạt thường ngày và từ một đến hai căn nhà phao để bảo đảm an toàn cho người và tài sản, đồng thời dự trữ lương thực khi nước dâng cao. Bà Trần Thị Hồng cho biết, gia đình bà xây dựng nhà phao từ năm 2024 theo mô hình “hai trong một”, vừa sinh hoạt, vừa phòng, chống lũ. Dù chưa hoàn thiện do hạn chế kinh phí, căn nhà vẫn được đầu tư khá bài bản, sử dụng cửa nhôm Xingfa, bảo đảm kín, chắc và an toàn.
Không chỉ dừng lại ở vai trò “trú ẩn”, nhà phao ngày nay đã trở thành không gian sống linh hoạt. Gia đình ông Trần Thanh Hà (thôn 3) là một ví dụ. Với chi phí đầu tư khoảng 170 triệu đồng, căn nhà phao thứ hai của gia đình không chỉ dùng để tránh lũ mà còn phục vụ kinh doanh và tích trữ hàng hóa. “Mỗi mùa lũ đến, chúng tôi chủ động đưa người và tài sản lên nhà phao, chuẩn bị đầy đủ lương thực. Khi nước rút lại dọn dẹp, cuộc sống như vậy đã thành quen”, ông Hà chia sẻ.
Ông Ngô Thanh Hải – Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn 3 Yên Thọ – cho biết, sau trận lũ lịch sử năm 2010, khi nước dâng đến mức “không còn nhìn thấy nóc nhà”, người dân buộc phải tự tìm cách thích ứng. Những căn nhà phao ban đầu còn đơn sơ, vật liệu tạm bợ, nhưng qua thời gian đã được cải tiến đáng kể. Với những hộ có điều kiện, nhà được mở rộng lên 7–8m, chi phí gần 200 triệu đồng. Không chỉ phục vụ sinh hoạt, nhiều gia đình còn tận dụng để bảo vệ gia súc, gia cầm trong mùa lũ.
Nhà phao vì thế không còn đơn thuần là giải pháp ứng phó thiên tai mà đã trở thành một phần trong cấu trúc sinh kế của người dân, góp phần tạo nên bản sắc riêng cho vùng đất này.
Từng bước cải tiến, trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng
Trao đổi với phóng viên, ông Hoàng Tự Quốc Hùng – Chủ tịch UBND xã Kim Phú cho biết: “Xã được thành lập trên cơ sở sáp nhập bốn xã Thượng Hóa, Trung Hóa, Minh Hóa và Tân Hóa. Trong đó, khu vực Tân Hóa trước đây được biết đến là “Làng du lịch tốt nhất thế giới”, với điểm nhấn là mô hình nhà phao thích ứng với ngập lũ. Hiện có 13 hộ dân liên kết với doanh nghiệp du lịch địa phương, sử dụng nhà phao làm dịch vụ lưu trú, mang đến trải nghiệm độc đáo cho du khách. Phần lớn nhà phao tại đây do người dân tự thiết kế, xây dựng và cải tiến qua thời gian sử dụng. Từ thực tế nhiều năm “sống chung với lũ”, họ đã dần hoàn thiện thiết kế theo hướng phù hợp hơn với điều kiện địa phương”.
Được biết trước đây, thông qua chính quyền địa phương, nhiều nhà hảo tâm và tổ chức đã triển khai các chương trình hỗ trợ nhà phao, góp phần giúp một số hộ dân có nơi tránh trú an toàn trong mùa lũ. Tuy nhiên, số lượng được hỗ trợ còn hạn chế. Các căn nhà phao này chủ yếu được thiết kế theo mẫu chung dạng khối vuông kích thước 4x4m, mái bốn phía, thân nhà cao và được neo giữ bằng hệ thống dây cố định.
Ông Trương Văn Luận, nguyên Trưởng thôn 1 Yên Thọ, cho biết trước đây thôn có khoảng 25 căn nhà phao được hỗ trợ, mỗi căn trị giá khoảng 20 triệu đồng. Trong trận lũ năm 2020, có một căn nhà phao bị lật do gió mạnh. Rút kinh nghiệm, người dân đã cải tạo lại để phù hợp với thực tiễn, điều chỉnh thiết kế theo hướng an toàn hơn như giảm chiều cao, tăng diện tích, đơn giản hóa mái và thay dây neo bằng hệ thống trụ cố định.
Chị Cao Thị Thanh Dung (thôn Cổ Liêm) cho biết, trước đây gia đình được các nhà hảo tâm tặng một căn nhà phao diện tích 4x4m, cao, mái bốn phía, neo bằng dây. Sau đó, gia đình đã bỏ thêm kinh phí để mở rộng lên 5x5m. Tuy nhiên, qua quá trình sử dụng, nhận thấy chưa phù hợp với thực tế chống lũ, gia đình tiếp tục cải tạo, thay hệ thống dây neo bằng trụ cố định để tăng độ an toàn.
Ông Cao Quý Tình – Trưởng thôn Cổ Liêm cho biết, những căn nhà phao do các nhà hảo tâm hỗ trợ trước đây trên địa bàn hiện không còn hộ nào giữ nguyên hiện trạng sử dụng, do thiết kế chật, thiếu ổn định, sức chứa hạn chế. Người dân đã chủ động cải tạo lại theo hướng rộng hơn, chắc chắn hơn. Sau nhiều mùa lũ, các cải tiến này đã chứng minh hiệu quả rõ rệt, giúp nhà phao ngày càng an toàn, tiện dụng và phù hợp với điều kiện thực tế.
Từ một sáng kiến mang tính tự phát trong những ngày lũ dữ, nhà phao Tân Hóa hôm nay đã trở thành biểu tượng cho khả năng thích ứng linh hoạt và sáng tạo của con người trước thiên nhiên. Khi “phao sinh tồn” không chỉ giúp người dân vượt qua thiên tai mà còn trở thành nền tảng cho sinh kế, đó cũng là lúc một mô hình thích ứng thực sự trưởng thành.
Giữa vùng trũng “túi nước khổng lồ”, những căn nhà phao lặng lẽ nổi lên mỗi mùa lũ không chỉ là nơi trú ẩn mà còn là minh chứng sống động cho một tư duy phát triển bền vững: không chống lại thiên nhiên, mà học cách chung sống và biến thách thức thành cơ hội.
Minh Tâm
