Kinh tế tuần hoàn: cơ hội, thách thức cho ngành tái chế rác thải

Theo dõi KTMT trên

Ngành tái chế bị hạn chế về công nghệ, chi phí

Tại hội thảo tập huấn về kinh tế tuần hoàn do Viện Chiến lược Chính sách nông nghiệp và môi trường thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam, Viện Chính sách Kinh tế Môi trường thuộc Hội Kinh tế môi trường Việt Nam phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hiệp quốc (UNDP) Việt Nam; Đại sứ quán Hà Lan tổ chức, có rất nhiều tham luận được các đại biểu quan tâm đặc biệt. 

Một trong số đó là tham luận “Chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn trong ngành tái chế tại Việt Nam: Cơ hội, thách thức và khuyến nghị chính sách, giải pháp hỗ trợ trong ngành tái chế” của TS. Nguyễn Thị Thu Hà, Giám đốc Công ty TNHH Dịch vụ và Kỹ thuật Môi trường Bảo Châu - Hiệp hội tái chế chất thải Việt Nam.

TS. Nguyễn Thị Thu Hà cho rằng, Việt Nam đang đối mặt với áp lực khổng lồ từ rác TSH và RTN, đòi hỏi sự chuyển đổi cấp bách sang KTTH, mô hình này coi chất thải là tài nguyên. Việt Nam mỗi năm có 25,3 triệu tấn rác TSH phát sinh, trong đó có 1,8 triệu tấn RTN, lượng rác này gây áp lực lớn lên hạ tầng thu gom và xử lý. Đây chính là thách thức đặc biệt nghiêm trọng trong phân loại và xử lý.

Giải pháp xử lý đưa ra coi chất thải là tài nguyên. Vì vậy áp dụng mô hình 3Rs (giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế), đẩy mạnh tái chế các sản phẩm nhựa, giấy, dầu và sắt thép và tái chế tái sử dụng các sản phẩm này. Do đó, rất cần các doanh nghiệp tiên phong sản xuất sạch hơn (ngành đồ uống, dệt may, hóa chất đang tích cực giảm thiểu nhiên liệu).

Về quy mô, mỗi ngày có khoảng 70.000 tấn rác TSH phát sinh, trong đó rác thải đô thị 38.000 tấn, rác thải nông thôn 32.000 tấn; dự báo đến năm 2030 phát sinh 91.781 tấn rác thải/ngày (đô thị 53.323 tấn, nông thôn 38.458 tấn), đến năm 2050 phát sinh 95.721 tấn rác thải/ngày, trong đó 76% là rác thải đô thị. Với số rác thải phát sinh hiện nay, có 71% được xử lý bằng chôn lấp (khoảng 35.000 tấn/ngày); trong khi chỉ có 20% bãi chôn lấp hợp vệ sinh, 80% còn lại không hợp chuẩn.

Đáng chú ý, TS. Nguyễn Thị Thu Hà còn đưa ra cảnh báo về rác thải công nghiệp và xây dựng. Theo đó, chất thải rắn (CTR) công nghiệp mỗi năm thải ra 25 triệu tấn, phát sinh từ sản xuất, khu công nghiệp (KCN) và khai khoáng; còn tro xỉ nhiệt điện vào năm 2025 thải ra 61 triệu tấn, dự báo đến năm 2030 thải ra 422 triệu tấn. Lượng tro xỉ tích lũy tăng phi mã đòi hỏi quỹ đất cực lớn để làm bãi chứa. Đối với CTR xây dựng, do ngành xây dựng tăng trưởng 8,5 – 8,7%/năm, tốc độ đô thị hóa nhanh cũng kéo theo lượng phế thải xây dựng phát sinh mạnh mẽ khắp cả nước. Trong khi việc tái chế lại hạn chế vì công nghệ và chi phí, việc tái sử dụng chất thải xây dựng gặp khó khăn vì rào cản kỹ thuật và kinh phí.

Tiềm năng cho ngành tái chế rác thải nhựa và pin xe điện

Đối với RTN và lộ trình KTTH tại Việt Nam, TS. Nguyễn Thị Thu Hà cho rằng, năm 2025 có khoảng 558.000 tấn RTN không được thu gom trên toàn quốc, trong đó có 1.531 tấn RTN thất thoát mỗi ngày… Vì thế KTTH là giải pháp cấp thiết để thay thế mô hình kinh tế tuyến tính (KTTT) nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên thiên nhiên, lúc này RTN là tài nguyên.

TS. Nguyễn Thị Thu Hà cho rằng, Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt lớn trong ngành tái chế nhờ sự kết hợp giữa khung pháp lý EPR mới, nhu cầu nguyên liệu tái sinh toàn cầu và các nguồn tài chính xanh, đây là cơ hội vàng để chuyển đổi từ mô hình KTTT sang KTTH. Cơ chế EPR huy động hàng nghìn tỷ đồng dẫn đến trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất tạo nguồn tài chính ổn định cho hạ tầng tái chế, ưu đãi từ tín dụng xanh sẽ cho các dự án giảm phát thải dễ dàng tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi từ IFC và ADB.

Tại Việt Nam tổng sản lượng tiêu thụ nhựa là 3,9 triệu tấn/năm, không tái chế 67%, tái chế 33%, gây lãng phí 2,2 đến 2,9 tỷ USD giá trị nhựa mỗi năm. Hiện nay trên thế giới đang có nhu cầu sử dụng nhựa tái sinh (rPET, rHDPE) các tập đoàn đa quốc gia cam kết sử dụng 25 - 50% nhựa tái sinh đến năm 2030, và đây chính là tiềm năng và mục tiêu chuyển mình.

Đối với ngành tái chế pin xe điện, TS. Nguyễn Thị Thu Hà cũng dự báo tiềm năng sẽ bùng nổ tại Việt Nam. Ngành tái chế pin xe điện là một mảng dữ liệu mới nổi nhưng đóng vai trò then chốt cho cam kết Net Zero của Việt Nam. Với sự bùng nổ của doanh số xe điện, thị trường này đang đứng trước cơ hội tăng trưởng lớn, song song với những điều chỉnh chiến lược về lộ trình tái chế và tái sử dụng pin.

Đề xuất nhiều giải pháp hỗ trợ để ngành tái chế phát triển

Mặc dù có nhiều tiềm năng phát triển ngành tái chế, tuy nhiên TS. Nguyễn Thị Thu Hà cũng chỉ ra những thách thức đối với doanh nghiệp ngành này. Đó là cơ chế EPR tại Việt Nam quy định thêm trách nhiệm của nhà sản xuất, buộc nhà sản xuất và nhập khẩu phải chịu trách nhiệm về sản phẩm ngay cả khi thành rác thải. Cơ chế EPR buộc người gây ô nhiễm phải trả tiền, nhóm sản phẩm bắt buộc áp dụng: bao bì, pin, ắc quy, dầu nhớt, săm lốp, các sản phẩm điện tử.

Do đó, doanh nghiệp có 2 lựa chọn: phải tự tổ chức tái chế bằng cách thiết lập mạng lưới thu gom hoặc ký kết với đơn vị đủ năng lực tái chế; hoặc đóng phí (chi phí trực tiếp: thu gom, vận hành; chi phí quản lý hành chính) vào Quỹ BVMT để hỗ trợ trực tiếp cho các đơn vị tái chế.

Mặc dù EPR đã được áp dụng, nhưng vẫn còn những rào cản cần phải tháo gỡ. Cụ thể, hệ thống thu gom rác lạc hậu, có tới 90% hoạt động thu gom thuộc khu vực phi chính thức, lực lượng ve chai và làng nghề chiếm ưu thế nhưng sử dụng công nghệ lạc hậu; áp lực tài chính: đầu tư dây chuyền nhựa Food-grade tốn hàng chục triệu USD, vượt quá năng lực của doanh nghiệp vừa và nhỏ; thiếu quy chuẩn kỹ thuật quốc gia dẫn đến doanh nghiệp lúng túng khi chứng minh chất lượng sản phẩm tái chế đối với khách hàng quốc tế…

“Do vậy cần có các giải pháp hỗ trợ ngành tái chế, như: phát hành “trái phiếu xanh” dành riêng cho sự phát triển của ngành công nghiệp môi trường; xây dựng gói tín dụng hỗ trợ máy móc Food-grade giúp doanh nghiệp mua sắm máy móc sản xuất nhựa tái sinh. Đối với ngành tái chế nhựa, cần đột phá công nghệ, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa quy trình phân loại rác thải tự động và chính xác hơn; đồng thời cải cách chính sách, xây dựng bản đồ số về rác thải giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn cung rác thải ổn định và minh bạch”, TS. Nguyễn Thị Thu Hà đưa ra giải pháp.

Và để thúc đẩy KTTH cho doanh nghiệp, Chính phủ cần giảm phí cho doanh nghiệp có sáng kiến cắt giảm nhựa tại nguồn; phát triển đầu ra bằng cách áp dụng quy định bắt buộc về tỉ lệ nhựa tái chế trong các sản phẩm mới; áp dụng “hộ chiếu xanh”, ưu tiên các sản phẩm có chứng chỉ tuần hoàn trong các gói thầu mua sắm công. Xây dựng mô hình “Vệ tinh – Hạt nhân”: tập đoàn lớn thu mua nguyên liệu sơ chế sạch từ các hộ làng nghề; đảm bảo tiêu chuẩn chuỗi cung ứng để giúp làng nghề có thu nhập ổn định và đạt chứng chỉ xanh để xuất khẩu.

Tân Tiến