Bài 2: ESG tại Phân bón Cà Mau – Tiệm cận chuẩn quốc tế nhưng bài toán carbon vẫn còn bỏ ngỏ

Theo dõi KTMT trên

Báo cáo phát triển bền vững 2025 của Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC, mã: DCM) ghi nhận một loạt cải tiến về mặt phương pháp luận: áp dụng đồng thời GRI, SASB, IFRS S1–S2, lần đầu công bố phát thải Scope 3 và lần đầu thực hiện đánh giá trọng yếu kép - một chuẩn mực vốn còn xa lạ với phần lớn doanh nghiệp Việt.

Tuy nhiên, khi đi sâu vào các chỉ số định lượng, bức tranh ESG của PVCFC bộc lộ một nghịch lý đáng chú ý: doanh nghiệp đang cải thiện hiệu suất vận hành ở mức rất tốt, thậm chí lọt Top 10% nhà máy tiêu hao năng lượng thấp nhất thế giới ở ngành urê – nhưng tổng phát thải tuyệt đối gần như không giảm. Đây không chỉ là vấn đề của riêng PVCFC, mà là đặc thù “khó xanh hóa” của toàn ngành phân bón đạm. Câu hỏi đặt ra cho nhà đầu tư và cơ quan quản lý: liệu khung báo cáo chuẩn mực có đủ để bù đắp cho tốc độ giảm phát thải còn chậm?

Môi trường (E): Hiệu suất cải thiện, nhưng phát thải tuyệt đối vẫn “neo cao”

Ở trụ cột môi trường - yếu tố nhạy cảm nhất với ngành phân bón, PVCFC công bố khá chi tiết các chỉ số vận hành. Doanh nghiệp đặt mục tiêu giảm 3% cường độ phát thải giai đoạn 2026–2030 và 10% trong giai đoạn 2031- 2050; đồng thời giảm 1% cường độ tiêu hao năng lượng giai đoạn 2026 - 2030 và 3% trong giai đoạn 2031- 2050.

Năm 2025, tổng năng lượng tiêu thụ không tái tạo đạt 21.420.506,51 GJ; cường độ tiêu hao năng lượng ở mức 16,44 GJ/tấn sản phẩm. Phát thải khí nhà kính Scope 1 đạt 414.629,70 tấn CO₂e, Scope 2 là 138.561,86 tấn CO₂e và Scope 3 ở mức 194.163,62 tấn CO₂e. Cường độ phát thải duy trì quanh 0,42 tấn CO₂e/tấn sản phẩm.

Đặt trong bối cảnh ngành, con số 0,42 tấn CO₂e/tấn sản phẩm của PVCFC tương đương mức trung bình toàn cầu của ngành sản xuất urê (khoảng 0,4–0,5 tấn CO₂e/tấn urê theo dữ liệu IFA – Hiệp hội Phân bón Quốc tế), và ngang ngửa Yara – nhà sản xuất phân đạm hàng đầu thế giới đã cam kết Net Zero đến 2050. Nói cách khác, hiệu suất vận hành của Phân bón Cà Mau không thua kém các doanh nghiệp cùng ngành trên thế giới. Đây cũng phù hợp với việc Nhà máy Đạm Cà Mau đạt 21,766 GJ/tấn urê bao và lọt Top 10% nhà máy tiêu hao năng lượng thấp nhất thế giới.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở xu hướng. Trong khi cường độ phát thải gần như không thay đổi giữa các năm, tổng phát thải tuyệt đối và tổng tiêu thụ năng lượng vẫn ở mức rất cao. Với một ngành mà nguyên liệu đầu vào là khí tự nhiên - chiếm phần lớn phát thải Scope 1,việc giảm phát thải tuyệt đối đòi hỏi hoặc thay đổi công nghệ căn bản (như sản xuất ammonia xanh từ điện phân nước), hoặc đầu tư hệ thống thu giữ carbon (CCUS). Cả hai đều là khoản đầu tư hàng trăm triệu USD và chưa nằm trong lộ trình công bố của PVCFC.

Khoảng cách so với chuẩn SBTi. Theo lộ trình ngành hóa chất của Sáng kiến Mục tiêu dựa trên Khoa học (SBTi), doanh nghiệp cần giảm khoảng 4,2%/năm cường độ phát thải để phù hợp kịch bản giới hạn nóng lên 1,5°C. Mục tiêu giảm 3% trong cả giai đoạn 5 năm 2026–2030 mà PVCFC đặt ra,  tức chưa đến 0,6%/năm còn cách rất xa ngưỡng này. Đây là điểm nhà đầu tư ESG quốc tế sẽ đặt câu hỏi nếu PVCFC tiếp cận các nguồn vốn xanh.

Về tài nguyên, tổng lượng nước tiêu thụ hợp nhất năm 2025 đạt 2.361.909 m³, trong khi tổng lượng nước thải lên tới 13.708.662 m³. Lượng chất thải nguy hại phát sinh là 394.496 kg. PVCFC cho biết không ghi nhận vi phạm môi trường trong năm – đây là điều tích cực, nhưng theo chuẩn quốc tế, “không vi phạm” chỉ là điều kiện tối thiểu (license to operate), không phải thước đo hiệu quả ESG.

Điểm sáng nằm ở chuỗi giá trị nông nghiệp. Phân bón Cà Mau đã trồng 300.000 cây xanh giai đoạn 2022–2025; các mô hình thử nghiệm tại Đồng Tháp giúp giảm 21,4% phát thải khí nhà kính và tiết kiệm hơn 20% lượng nước tưới. Nếu được mở rộng và lượng hóa thành tín chỉ carbon chính thức (theo các chuẩn như Verra hay Gold Standard), đây có thể trở thành một dòng giá trị mới – và là cách đối ứng phần phát thải mà công nghệ sản xuất hiện tại chưa thể giảm.

Xã hội (S): Tác động rộng, nhưng đo lường còn hạn chế và một dấu hỏi lớn về an toàn lao động

Ở trụ cột xã hội, PVCFC có nhiều điểm sáng, đặc biệt khi gắn ESG với chuỗi giá trị nông nghiệp – lĩnh vực cốt lõi của doanh nghiệp.

Năm 2025, doanh nghiệp có 1.573 lao động với mức thu nhập bình quân 37,89 triệu đồng/người/tháng – cao hơn đáng kể so với mặt bằng ngành sản xuất. Số giờ đào tạo trung bình đạt 24 giờ/người/năm; 1.409 người được huấn luyện an toàn vệ sinh lao động. Ở góc độ cộng đồng, doanh nghiệp chi 124 tỷ đồng cho an sinh xã hội, đóng góp 1.077 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước, hỗ trợ hơn 22.000 nông dân thông qua các chương trình kỹ thuật và đào tạo.

Một dấu hỏi lớn về an toàn lao động tại DCM. Báo cáo công bố chỉ số tai nạn lao động (TRIR) ở mức 0,06, đây là con số rất thấp theo chuẩn quốc tế. Nhưng cùng lúc đó, báo cáo cũng ghi nhận:

Một vụ tai nạn lao động nghiêm trọng gây thiệt hại về người. Theo các khung chuẩn ESG quốc tế như GRI 403 (An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp), một ca tử vong (fatality) là chỉ số nặng nhất trong toàn bộ trụ cột S, không thể bù trừ bằng TRIR thấp.

Việc báo cáo đặt thông tin này ngắn gọn, không đi kèm phân tích nguyên nhân gốc rễ, biện pháp khắc phục và cam kết phòng ngừa, là một khoảng cách rõ rệt so với thông lệ quốc tế. Nhà đầu tư ESG nghiêm túc khi đọc báo cáo sẽ dừng lại ở chính điểm này - và đặt câu hỏi về văn hóa an toàn của doanh nghiệp.

MCG Management Consulting mới đây đã công bố báo cáo ESG Insights 2026.  Trong đó, MCG đã chỉ ra, có tới 15 tiêu chí ESG quan trọng bị bỏ qua ở phần lớn doanh nghiệp, tập trung vào các nội dung đòi hỏi hệ thống dữ liệu và năng lực quản trị thực chất.Cụ thể: 

Hạn chế lớn nhất nằm ở phương pháp đo lường. Báo cáo chủ yếu dừng ở các chỉ số đầu vào (input metrics) - số tiền chi, số người được đào tạo, số chương trình triển khai trong khi thiếu các chỉ số đầu ra (output) và tác động dài hạn (impact) như:

Mức tăng thu nhập thực tế của nông dân tham gia chương trình kỹ thuật;

Tỷ lệ giảm sử dụng phân bón hóa học/ha sau khi áp dụng mô hình thử nghiệm;

Tỷ lệ giữ chân lao động (retention rate) và mức độ hài lòng của nhân viên (employee engagement);

Tỷ lệ chuyển đổi từ đào tạo sang thay đổi hành vi canh tác bền vững.

Đây là khoảng cách đáng kể so với các chuẩn ESG tiên tiến, nơi nguyên tắc “tác động thực” (real impact) quan trọng hơn “quy mô hoạt động” (scale of activity). Nói cách khác: chi 124 tỷ đồng không bằng chứng minh được 124 tỷ đồng đó đã thay đổi cuộc sống của bao nhiêu nông dân theo cách đo lường được.

Quản trị (G): Đã có cấu trúc, nhưng chưa chạm tới chuẩn cao nhất

Ở trụ cột quản trị, PVCFC cho thấy sự chuyển dịch rõ rệt từ mô hình truyền thống sang quản trị tích hợp ESG.

Bước tiến đáng chú ý nhất là đánh giá trọng yếu kép. Năm 2025 đánh dấu lần đầu tiên Phân bón Cà Mau thực hiện “double materiality assessment”, phương pháp không chỉ xem xét tác động của doanh nghiệp tới môi trường - xã hội, mà còn đánh giá ngược lại các yếu tố này ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính của doanh nghiệp.

Đây không chỉ là câu chuyện kỹ thuật báo cáo: việc áp dụng trọng yếu kép cho thấy doanh nghiệp đang tiếp cận ESG như một công cụ quản trị rủi ro và hoạch định chiến lược, thay vì chỉ là nghĩa vụ công bố thông tin. Đây cũng là chuẩn mực bắt buộc theo CSRD của EU – một tín hiệu cho thấy PVCFC đang chuẩn bị cho khả năng xuất khẩu sâu hơn vào thị trường châu Âu.

Cấu trúc quản trị ESG được định hình rõ nét hơn. Sau khi thành lập Tổ công tác phát triển bền vững, DCM đã tiến thêm một bước khi thiết lập Ủy ban ESG cấp tổng công ty nhằm giám sát và điều phối các hoạt động liên quan. Điều này phản ánh ESG không còn là nhiệm vụ phân tán ở các phòng ban mà đã được “đặt lên bàn” ở cấp quản trị cao nhất – đúng nguyên tắc “tone from the top” mà các khung quản trị quốc tế đề cao.

Minh bạch và xác nhận độc lập. Phân bón Cà Mau bắt đầu mở rộng phạm vi kiểm soát và đảm bảo độc lập đối với các chỉ tiêu ESG. Việc có sự tham gia của đơn vị kiểm toán quốc tế trong xác nhận một số chỉ tiêu phát thải là bước đi tích cực, dù phạm vi assurance vẫn còn hạn chế (limited assurance, chưa phải reasonable assurance như các DN top toàn cầu).

Chuyển đổi số trong quản trị. Việc triển khai đồng bộ các hệ thống ERP, SAP, DMS cùng với ESG Dashboard và mô hình nhà máy thông minh không chỉ giúp tối ưu vận hành mà còn nâng cao đáng kể khả năng kiểm soát dữ liệu và ra quyết định. Trong bối cảnh ESG ngày càng đòi hỏi đo lường và báo cáo chính xác, đây là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp tiến xa hơn.

Khoảng cách so với chuẩn cao nhất. Dù vậy, nếu nhìn dưới lăng kính quốc tế, hệ thống quản trị ESG của Phân bón Cà Mau vẫn đang ở giai đoạn hoàn thiện. Một số khoảng trống đáng chú ý:

Phân tích rủi ro ESG mới ở mức sơ bộ, chưa có scenario analysis định lượng theo TCFD/IFRS S2 (kịch bản 1,5°C, 2°C, 3°C);

Chưa lượng hóa tác động tài chính của biến đổi khí hậu (climate-related financial impact) đối với từng dòng doanh thu/chi phí;

Chưa có cơ chế gắn KPI ESG với đãi ngộ lãnh đạo (ESG-linked executive compensation) – yếu tố đang trở thành tiêu chuẩn tại các DN niêm yết lớn ở châu Âu, nơi 20–30% phần thưởng dài hạn của CEO thường gắn với chỉ tiêu phát thải hoặc đa dạng nhân sự.

Khi ESG không còn là “lợi thế cộng thêm” mà trở thành điều kiện bắt buộc để tiếp cận thị trường và dòng vốn quốc tế, câu hỏi đặt ra sẽ không còn là doanh nghiệp có làm ESG hay không, mà là hệ thống quản trị có đủ chiều sâu để biến ESG thành năng lực cạnh tranh thực sự hay chưa.

Năng lực tài chính của Phân bón Cà Mau thế nào cho hành trình chuyển dịch xanh?

Một câu hỏi không thể tách rời khỏi phân tích ESG: doanh nghiệp có đủ nguồn lực tài chính để đầu tư cho chuyển dịch xanh hay không?

Năm 2025, DCM ghi nhận doanh thu 16.631 tỷ đồng (tăng hơn 34%) và lãi sau thuế 1.962 tỷ đồng – mức cao nhất kể từ khi niêm yết. Đáng chú ý, tăng trưởng năm 2025 không còn phụ thuộc chủ yếu vào giá bán mà đến từ mở rộng thị trường: xuất khẩu tăng tới 83% và đã hiện diện tại hơn 20 thị trường, bao gồm cả những thị trường khó tính như Mỹ và Australia.

Quý I/2026 tiếp tục khả quan với doanh thu 5.430,8 tỷ đồng (tăng 52%) và lợi nhuận sau thuế 788,6 tỷ đồng (tăng 91,4%).

Nhưng kế hoạch năm 2026 lại đặt LNST khoảng 1.182 tỷ đồng – giảm gần 40% so với 2025. Sự lệch pha giữa kết quả Q1 và kế hoạch cả năm phản ánh tính thận trọng của ban điều hành trước ba áp lực: giá khí đầu vào dự báo tăng, lợi thế tồn kho giá thấp Q1 sẽ không kéo dài, và cạnh tranh quốc tế gia tăng khi mở rộng xuất khẩu.

Đây chính là điểm giao thoa giữa tài chính và ESG. Trong giai đoạn lợi nhuận đạt đỉnh, đây là cửa sổ cơ hội để PVCFC cam kết những khoản đầu tư xanh có quy mô lớn – công nghệ giảm phát thải, R&D ammonia xanh, hệ thống CCUS – trước khi biên lợi nhuận thu hẹp trong các năm tới.

Nếu trì hoãn, áp lực kép từ CBAM của EU (có hiệu lực thu phí từ 2026), giá carbon trong nước (sàn carbon Việt Nam dự kiến vận hành chính thức từ 2028) và yêu cầu của các thị trường xuất khẩu khó tính sẽ biến chi phí xanh hóa từ “lựa chọn chiến lược” thành “chi phí bắt buộc” – và lúc đó, dư địa tài chính có thể không còn rộng như hiện tại.

Hành trình ESG của Phân bón Cà Mau là một trường hợp điển hình của một doanh nghiệp Việt Nam đang nghiêm túc nâng cấp năng lực báo cáo và quản trị bền vững. Việc áp dụng trọng yếu kép, công bố Scope 3, thiết lập Ủy ban ESG cấp tổng công ty là những bước đi đáng ghi nhận – và đi trước đa số doanh nghiệp niêm yết cùng quy mô.

Nhưng phân tích chi tiết cho thấy: khung báo cáo chuẩn hơn không tự động đồng nghĩa với phát thải thấp hơn. Mục tiêu giảm phát thải còn cách xa ngưỡng SBTi, một ca tử vong lao động chưa được phân tích đầy đủ, và cơ chế gắn KPI ESG với đãi ngộ lãnh đạo vẫn vắng bóng - đây là ba khoảng trống mà doanh nghiệp cần khắc phục nếu muốn ESG trở thành năng lực cạnh tranh thực sự, chứ không chỉ là một tập tài liệu công bố hằng năm.

Nhị Hà