ASEAN trước cơ hội 1.000 tỷ USD từ AI: Hợp lực hay tụt lại?
Trí tuệ nhân tạo đang mở ra dư địa tăng trưởng lớn cho Đông Nam Á, nhưng cũng đặt ASEAN trước yêu cầu phải phối hợp hành động ở cấp khu vực. Khi mục tiêu kinh tế số 1.000 tỷ USD vào năm 2030 đang đến gần, 5 năm tới được xem là giai đoạn quyết định.
Trong cuộc đua khai thác trí tuệ nhân tạo (AI), ASEAN đang đối mặt với một lựa chọn chiến lược: phối hợp hành động ở cấp khu vực hoặc chấp nhận nguy cơ tụt lại trong làn sóng công nghệ mới. Khi quy mô kinh tế số Đông Nam Á được dự báo đạt 1.000 tỷ USD vào năm 2030, AI không còn là câu chuyện công nghệ đơn lẻ mà trở thành nền tảng tăng trưởng, nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh.
Khoảng cách sẵn sàng AI ngày càng rõ
Nhiều quốc gia thành viên đã xây dựng chiến lược AI quốc gia, song mức độ sẵn sàng còn chênh lệch lớn. Singapore hiện thuộc nhóm dẫn đầu toàn cầu về mức độ sẵn sàng AI của chính phủ, trong khi một số nền kinh tế khác vẫn ở giai đoạn khởi đầu.
Theo các chuyên gia, sự khác biệt này không chỉ đến từ năng lực quản trị mà còn phản ánh khoảng cách về hạ tầng số, năng lực tính toán và chất lượng nguồn nhân lực. Nếu không có cơ chế phối hợp, nguy cơ gia tăng chênh lệch phát triển trong nội khối là hiện hữu.
Các nền tảng chính sách như Kế hoạch tổng thể số ASEAN 2025 hay Hướng dẫn về Quản trị và Đạo đức AI đã tạo khung tham chiếu chung. Tuy nhiên, việc triển khai thực tế đòi hỏi sự hài hòa về tiêu chuẩn, quản trị dữ liệu xuyên biên giới và cơ chế phối hợp linh hoạt, tôn trọng đặc thù từng quốc gia.
Hạ tầng và đầu tư là yếu tố quyết định
AI yêu cầu năng lực tính toán lớn, trung tâm dữ liệu quy mô cao và nguồn năng lượng ổn định. Đây là những nguồn lực chưa được phân bổ đồng đều trong khu vực.
Một số quốc gia đã đẩy mạnh đầu tư, như Singapore cam kết hàng trăm triệu đô la Singapore cho phần cứng tính toán tiên tiến, hay Malaysia đưa ra ưu đãi thuế cho trung tâm dữ liệu. Tuy nhiên, nếu triển khai riêng lẻ, chi phí cao và hạn chế về địa lý có thể làm giảm hiệu quả.
Mô hình hợp tác xuyên biên giới được xem là hướng đi khả thi hơn. Khu kinh tế đặc biệt Johor – Singapore (JS-SEZ) cho thấy cách kết hợp lợi thế đất đai, lao động với năng lực tài chính và công nghệ để phát triển trung tâm dữ liệu và hạ tầng công nghệ cao. Cách tiếp cận này có thể mở rộng sang các “hành lang hạ tầng AI” trong toàn khu vực.
Nhân lực – điều kiện để tăng tốc
Theo Ngân hàng Thế giới, tỷ lệ việc làm liên quan đến các nhiệm vụ bổ trợ AI tại ASEAN còn thấp so với các nền kinh tế phát triển. Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết về đào tạo và nâng cao kỹ năng.
Giải pháp được đề xuất là xây dựng cơ chế phối hợp khu vực nhằm theo dõi nhu cầu kỹ năng AI, xác định khoảng trống theo từng ngành và phân bổ nguồn lực đào tạo phù hợp. Đồng thời, hệ thống giáo dục cần tích hợp AI vào chương trình giảng dạy và mở rộng hợp tác giữa doanh nghiệp – trường đại học.
Các sáng kiến hợp tác công – tư trong đào tạo và phát triển hạ tầng AI tại Thái Lan, Malaysia cho thấy mô hình này có thể giúp rút ngắn thời gian xây dựng năng lực và bảo đảm phân bổ lợi ích đồng đều hơn.
5 năm mang tính quyết định
Khi mục tiêu kinh tế số 2030 đang đến gần, giai đoạn 5 năm tới được đánh giá là thời điểm then chốt để ASEAN đặt nền móng cho hệ sinh thái AI khu vực. Trọng tâm không chỉ nằm ở chính sách, mà còn ở khả năng đồng bộ chiến lược, chia sẻ hạ tầng và huy động nguồn lực tư nhân.
Việc phối hợp hiệu quả sẽ giúp ASEAN tận dụng quy mô thị trường chung, giảm chi phí đầu tư và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Ngược lại, nếu thiếu sự liên kết, khu vực có thể bỏ lỡ cơ hội tăng trưởng quan trọng trong kỷ nguyên AI.
