Quy hoạch Thủ đô Hà Nội: Từ Ðổi mới đến tầm nhìn thế kỷ

Theo dõi KTMT trên

Nền kinh tế theo mô hình kế hoạch hóa đứng trước khủng hoảng kéo dài, nguồn lực hạn hẹp, môi trường quốc tế đầy biến động khi trật tự thế giới cũ dần tan rã.

Trong hoàn cảnh ấy, quy hoạch đô thị - vốn đòi hỏi những dự báo dài hạn và sự ổn định về định hướng phát triển - buộc phải đối diện với một thử thách căn bản về tư duy: Làm thế nào để hình dung và tổ chức không gian đô thị khi chính các tiền đề của phát triển đang thay đổi. Bốn mươi năm qua, các lựa chọn quy hoạch của Thủ đô phản ánh quá trình chuyển dịch từ thích nghi với những giới hạn của hiện tại đến việc tìm kiếm một tầm nhìn dài hạn hơn. Chính từ hành trình ấy, câu hỏi về tư duy quy hoạch cho một tầm nhìn thế kỷ của Hà Nội trở nên đặc biệt có ý nghĩa.

“Đổi mới” đặt lại câu hỏi về quy hoạch đô thị

Đổi mới không chỉ đặt lại cách thức tổ chức nền kinh tế, mà còn buộc tư duy quy hoạch đô thị phải tự vấn những tiền đề vốn được xem là hiển nhiên trong suốt một thời gian dài. Trước đó, quy hoạch thường được xây dựng trên giả định về một trật tự phát triển tương đối ổn định, trong đó Nhà nước giữ vai trò chủ đạo và tương lai đô thị có thể được hình dung thông qua những chỉ tiêu tăng trưởng mang tính tuyến tính. Đổi mới đã làm lung lay những giả định ấy.

Trong bối cảnh cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, Hà Nội đứng trước một nghịch lý lớn: Vừa cần những định hướng dài hạn cho phát triển đô thị, vừa thiếu vắng các điều kiện nền tảng để bảo đảm độ tin cậy của những dự báo ấy. Quy hoạch, vì thế, không thể tiếp tục vận hành như một công cụ áp đặt ý chí phát triển, mà buộc phải trở thành một quá trình dò tìm, thích nghi và điều chỉnh.

Chính trong nghịch lý đó, Hà Nội trở thành nơi thử thách rõ nét nhất đối với tư duy quy hoạch thời kỳ Đổi mới. Là Thủ đô và cũng là đô thị lớn nhất cả nước, Hà Nội phải tiên phong tìm kiếm những cách tiếp cận mới, không chỉ để mở rộng không gian hay kiểm soát đô thị hóa, mà để xác lập lại vai trò của quy hoạch trong một xã hội đang chuyển mình từ cơ chế bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Một trong những chuyển biến căn bản nhất của tư duy quy hoạch đô thị Hà Nội trong giai đoạn đầu Đổi mới là sự thay đổi thái độ trước tương lai phát triển. Thay vì tiếp tục theo đuổi các kịch bản mang tính duy ý chí, quy hoạch dần chuyển sang một tâm thế thận trọng hơn, coi trọng khả năng thực thi và mức độ phù hợp với điều kiện thực tế của thành phố. Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội được phê duyệt năm 1992 theo Quyết định số 132/CT (Quy hoạch 1992) là một dấu mốc tiêu biểu cho sự chuyển dịch này. So với các đồ án trước Đổi mới, Quy hoạch 1992 đưa ra những dự báo về quy mô dân số và không gian đô thị ở mức thấp hơn đáng kể, phản ánh cách nhìn thực tế hơn về năng lực phát triển của Hà Nội trong bối cảnh nguồn lực còn nhiều hạn chế. Sự “thu nhỏ” các chỉ tiêu quy hoạch, vì thế, không thể xem là thiếu tham vọng, mà là một lựa chọn có ý thức nhằm tránh những kịch bản vượt quá khả năng kiểm soát.

Điều đáng chú ý là sự thận trọng này không đồng nghĩa với việc quy hoạch đánh mất vai trò định hướng. Ngược lại, quy hoạch dần rời xa vai trò của một bản thiết kế mang tính mệnh lệnh, để trở thành công cụ giúp thành phố lựa chọn những bước đi khả thi, gắn với năng lực quản lý và khả năng huy động nguồn lực xã hội. Song song với đó là những thử nghiệm trong thực tiễn phát triển đô thị, tiêu biểu là mô hình “nhà nước và nhân dân cùng làm” trong xây dựng nhà ở và hạ tầng, hình thành như một phản ứng linh hoạt trước sự thiếu hụt nguồn lực đầu tư.

Nhìn từ hôm nay, có thể thấy giai đoạn đầu Đổi mới đã đặt nền móng cho một bài học quan trọng trong tư duy quy hoạch Hà Nội: Từ bỏ ảo tưởng về khả năng “thiết kế sẵn” tương lai đô thị, để chuyển sang cách tiếp cận tỉnh táo hơn, coi trọng tính khả thi và quá trình thích nghi.

Từ thận trọng đến chủ động mở rộng không gian phát triển

Nếu Quy hoạch 1992 đánh dấu sự thận trọng cần thiết, thì quy hoạch được phê duyệt năm 1998 theo Quyết định số 108/1998/QĐ-TTg (Quy hoạch 1998) thể hiện bước chuyển sang tư duy chủ động hơn trong tổ chức không gian phát triển. Trong bối cảnh kinh tế thị trường từng bước hình thành và môi trường đối ngoại được mở rộng, Quy hoạch 1998 phản ánh sự tự tin gia tăng của Thành phố trước các nguồn lực đa dạng của xã hội. Một điểm đột phá có ý nghĩa lâu dài của quy hoạch này là việc lần đầu tiên đặt vấn đề mở rộng không gian đô thị Hà Nội lên phía Bắc sông Hồng, coi con sông không chỉ là ranh giới tự nhiên mà là trục không gian trung tâm của Thủ đô. Cùng với đó là sự khẳng định rõ hơn vai trò của khu vực tư nhân và vốn đầu tư nước ngoài, cho thấy quy hoạch đã bắt đầu chuyển từ công cụ phân bổ nguồn lực đơn nhất sang nền tảng điều phối các dòng lực phát triển đa dạng.

Những định hướng ấy tạo tiền đề để Hà Nội bước vào giai đoạn phát triển sôi động đầu những năm 2000, đồng thời cũng bộc lộ dần những giới hạn của không gian hành chính cũ. Việc mở rộng địa giới hành chính Hà Nội năm 2008, vì thế, phản ánh nhu cầu tất yếu của một quá trình phát triển đô thị tích lũy kéo dài hơn một thập niên. Trên nền tảng đó, Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được phê duyệt năm 2011 theo Quyết định số 1259/QĐ-TTg không chỉ là một đồ án kỹ thuật cho địa giới hành chính mới, mà còn thể hiện sự lựa chọn có ý thức về mô hình phát triển đô thị đa trung tâm, với các đô thị vệ tinh và tư duy thành phố vườn. Việc lựa chọn mô hình này, trong bối cảnh Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2008, cho thấy nỗ lực tái cấu trúc không gian đô thị Hà Nội nhằm thích ứng với những dòng chảy mới của kinh tế, lao động và vốn đầu tư trong điều kiện hội nhập sâu rộng. Cùng với đó, vai trò của khu vực doanh nghiệp tư nhân trong phát triển các khu đô thị mới ngày càng trở nên rõ nét, góp phần làm thay đổi phương thức kiến tạo không gian đô thị, từ chỗ chủ yếu dựa vào đầu tư công sang sự tham gia mạnh mẽ hơn của các nguồn lực xã hội, dưới sự định hướng của quy hoạch.

Dẫu vậy, khoảng cách giữa ý tưởng quy hoạch và khả năng hiện thực hóa vẫn là một thách thức lớn. Điều này đặt ra câu hỏi không chỉ về mô hình không gian, mà về chất lượng đô thị, bản sắc và sức cạnh tranh dài hạn của Thủ đô.

Khát vọng vươn tầm và những câu hỏi chưa khép lại

Trên nền tảng của Quy hoạch chung năm 2011, sau hơn một thập niên, Hà Nội tiếp tục điều chỉnh quy hoạch với tầm nhìn xa hơn đáng kể. Quyết định số 1668/QĐ-TTg phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn đến năm 2065... Và hôm nay, bước vào mùa xuân mới - mùa xuân của kỷ nguyên mới, một bước dịch chuyển đáng chú ý trong tư duy đã xuất hiện: Từ việc tổ chức phát triển trong những chu kỳ vài chục năm sang nỗ lực định hình không gian đô thị trong một khung thời gian dài tới cả thế kỷ. Việc lựa chọn tầm nhìn dài hạn như vậy tự thân đã phản ánh một mong muốn vượt lên những áp lực ngắn hạn, hướng tới một Hà Nội phát triển bền bỉ, có chiều sâu và đủ độ chín để đối diện với những biến động dài hạn của thời đại.

Bốn mươi năm Đổi mới đã đưa Hà Nội đi qua nhiều chặng đường phát triển, để lại cả những thành tựu lẫn những tồn tại tích tụ. Khi yêu cầu phát triển không còn dừng ở mở rộng hay gia tăng quy mô, tư duy quy hoạch buộc phải đối diện với những câu hỏi căn bản hơn về chất lượng sống, cấu trúc đô thị và sự cân bằng giữa phát triển và gìn giữ. Bốn mươi năm là một chặng đường Hà Nội từng bước điều chỉnh và trưởng thành trong tư duy quy hoạch đô thị, từ sự thận trọng trước biến động đến chủ động tổ chức không gian phát triển. Những lựa chọn ấy không phải lúc nào cũng trọn vẹn, nhưng đã tạo nên một nền tảng đủ dày để thành phố đi tiếp.

Khi tầm nhìn được kéo dài tới cả một thế kỷ, điều cần giữ không chỉ là khát vọng vươn lên, mà còn là sự tỉnh táo trước những giới hạn đã bộc lộ. Quy hoạch, vì thế, không chỉ nhằm mở rộng hay kiến tạo cái mới, mà còn là cách để Hà Nội gìn giữ nhịp đi của mình: Chậm rãi, bền bỉ và có chiều sâu - như chính thành phố này vẫn luôn như thế.