Âm vang cồng chiêng: Đánh thức tiềm năng di sản trong thời kỳ mới (Bài 3)

Theo dõi KTMT trên

Những thách thức mới

Dù đạt nhiều thành tựu và kết quả tích cực, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa cồng chiêng vẫn đối diện không ít khó khăn, thách thức. Tri thức dân gian đứng trước nguy cơ mai một, việc truyền dạy cho thế hệ trẻ có nguy cơ bị đứt gãy. Đô thị hóa, đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số còn khó khăn và tác động mạnh mẽ của văn hóa hiện đại cũng làm ảnh hưởng không nhỏ đến việc giữ gìn bản sắc cồng chiêng.

Bên cạnh đó, tình trạng bán đi tài sản văn hóa quý; số lượng người am hiểu, nắm giữ di sản ngày càng lớn tuổi và mất đi, không còn khả năng trao truyền; trong khi lớp trẻ lại ít đam mê, hạn chế tham gia hoạt động đánh chiêng… Tất cả đang đặt ra những thách thức lớn cho công tác bảo tồn di sản.

Hơn thế nữa, sự thay đổi tín ngưỡng ảnh hưởng không nhỏ đến môi trường, hành xử, thực hành âm nhạc truyền thống. Nhà nghiên cứu văn hóa Linh Nga Niê Kdăm lý giải: “Sự thay đổi tín ngưỡng trong cộng đồng các tộc người khiến chiêng không còn được coi là biểu tượng tinh thần, niềm tự hào về sức mạnh, tiềm lực kinh tế - vật chất của một gia đình, hay tính thiêng trong đời sống tín ngưỡng, tâm linh như trước, những giá trị của chúng trong văn hóa tộc người cũng thay đổi... Do đó, cồng chiêng chỉ còn hiện diện trong các lễ hội có kế hoạch, có kinh phí được tổ chức thường niên của chính quyền địa phương, của Nhà nước”.

Trước thực tế đó, bà Linh Nga Niê Kdăm cho rằng, hoạt động bảo tồn cần hết sức tinh tế. Với những địa phương đã chuyển đổi tín ngưỡng, cần tăng cường tuyên truyền, tập huấn để hình thành ý thức tự hào di sản âm nhạc được cha ông để lại. Người dân cần hiểu rằng bảo tồn di sản là trách nhiệm của chính cộng đồng; diễn xướng nên được tổ chức trong các hoạt động cộng đồng phù hợp, linh hoạt.

Bà cũng đề xuất phục hồi môi trường diễn xướng một cách khéo léo, tránh xung đột tín ngưỡng và vẫn đảm bảo bản sắc. Có thể khuyến khích các nhà tôn giáo học nghiên cứu cách kết hợp văn hóa, âm nhạc truyền thống với tín ngưỡng mới, mà không tạo mâu thuẫn.

Để cồng chiêng thực sự sống trong cộng đồng, cần một chiến lược dài hạn và bền vững, gắn bảo tồn với giáo dục văn hóa, phát triển kinh tế và nâng cao đời sống tinh thần cho đồng bào dân tộc thiểu số. Bối cảnh mới đòi hỏi cách làm mới, bảo tồn phải đi cùng phát triển, đặc biệt là phát triển du lịch văn hóa.

Cần gắn với du lịch văn hóa, ứng dụng công nghệ số

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Đào Mỹ nhấn mạnh: “Trong bối cảnh mới, việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa cồng chiêng cần gắn với phát triển du lịch văn hóa, hình thành sản phẩm đặc thù, độc đáo, hấp dẫn. Đồng thời, ứng dụng công nghệ số trong lưu giữ, quảng bá và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Qua đó, di sản không chỉ được bảo tồn nguyên bản mà còn trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế – xã hội bền vững”.

Ông Mỹ cũng cho rằng, phát triển kinh tế gắn với bản sắc văn hóa là hướng đi chiến lược. Du lịch văn hóa, đặc biệt là khai thác giá trị không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, có thể trở thành nguồn lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và quảng bá hình ảnh đất nước. Chúng ta cần phát triển sản phẩm du lịch độc đáo, đậm đà bản sắc, đồng thời đảm bảo môi trường văn hóa, không để ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng.

Đắk Lắk hiện là địa phương tiên phong thực hiện mô hình du lịch cộng đồng gắn với di sản cồng chiêng. Tỉnh đã công bố và đầu tư cho 5 buôn du lịch tiêu biểu: Ako Dhông, Kuốp, Trí, Tuôr, Kli A.

Những mô hình này tạo sinh kế trực tiếp cho hàng trăm hộ dân thông qua dịch vụ homestay, ẩm thực dân gian, dệt thổ cẩm và trình diễn nghệ thuật. Du lịch phát triển thúc đẩy cộng đồng tự phục dựng nhà sàn, duy trì đội chiêng, và biến những giá trị bản địa thành sản phẩm độc đáo thu hút du khách.

Bảo tồn di sản phải gắn với công nghiệp văn hóa

TS. Nguyễn Thị Thu Trang, Trường Đại học Văn hóa TP HCM cho rằng, di sản không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên chỉ thực sự sống khi cồng chiêng được duy trì, trao truyền và tái tạo một cách tự nhiên trong toàn bộ môi trường sinh thái nhân văn. Cồng chiêng và không gian văn hoá của nó được gìn giữ không chỉ bằng văn bản hay dự án, mà bằng chính hơi thở văn hóa của cộng đồng; được phát huy không chỉ qua biểu diễn, sân khấu, mà qua sinh kế, tín ngưỡng và quan hệ xã hội. Đồng thời, được trao truyền như một dòng chảy liên tục, vừa truyền thống vừa sáng tạo, vừa mang tính bản địa vừa mang giá trị nhân loại.

“Di sản không gian văn hoá cồng chiêng Đắk Lắk được bảo vệ theo cách đó, có thể trở thành một mô hình điển hình cho ứng dụng quan điểm “di sản sống” gắn với phát triển bền vững theo tinh thần Công ước 2003 về Bảo vệ Di sản văn hoá phi vật thể của UNESCO”, TS.Nguyễn Thị Thu Trang nói.

Trong khi đó, Nhà văn Niê Thanh Mai, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật Đắk Lắk lại cho rằng, việc bảo tồn sáng tạo di sản phải gắn với công nghiệp văn hóa. Theo đó, khuyến khích sáng tác, nghiên cứu, xuất bản các công trình về cồng chiêng, sử thi, lễ hội; tạo ra sản phẩm văn hóa – nghệ thuật có giá trị học thuật và thương hiệu địa phương.

Đồng thời, phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa (âm nhạc dân gian, phim tài liệu, mỹ thuật ứng dụng, du lịch trải nghiệm cồng chiêng) nhằm đưa di sản vào đời sống hiện đại mà vẫn giữ nguyên bản sắc.

Tăng cường phối hợp giữa các sở, ngành, các doanh nghiệp du lịch để xây dựng tour du lịch văn hóa cồng chiêng – sử thi – ẩm thực – nghề thủ công. Hỗ trợ cộng đồng nghệ nhân xây dựng sản phẩm biểu diễn, trình diễn nghệ thuật chuyên nghiệp... Qua đó, góp phần phát triển du lịch văn hóa và tạo sinh kế cho cộng đồng.

“Trong giai đoạn mới, khi Đắk Lắk xác định công nghiệp văn hóa và du lịch văn hóa là mũi nhọn phát triển, đội ngũ văn nghệ sĩ càng cần khẳng định vai trò tiên phong, sáng tạo và đồng hành cùng cộng đồng. Chỉ khi tiếng chiêng còn vang vọng, sử thi còn được kể lại, và nghệ sĩ còn sáng tạo từ nguồn cội ấy, thì di sản cồng chiêng mới thực sự “sống”, trở thành biểu tượng bất tử của văn hóa Tây Nguyên”, Nhà văn Niê Thanh Mai cho hay.

Thơ Trịnh