Việt Nam đặt “lằn ranh” bảo vệ đất khỏi sa mạc hóa đến năm 2050

Theo dõi KTMT trên

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Quyết định số 5930/QĐ-BNNMT về Chương trình hành động quốc gia chống sa mạc hóa giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, qua đó xác lập những ngưỡng kiểm soát quan trọng đối với tài nguyên đất nhằm bảo đảm an ninh lương thực, ổn định sinh kế và phát triển bền vững trong dài hạn.

Theo chương trình, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2050 tổng diện tích đất bị thoái hóa trên phạm vi cả nước không vượt quá 40% diện tích đất tự nhiên, trong đó diện tích đất thoái hóa nặng, có nguy cơ sa mạc hóa cao, không vượt quá 4,5%. Ngưỡng này được xem là “ranh giới an toàn” để ngăn chặn xu hướng suy giảm chất lượng đất lan rộng, vốn có thể gây tác động dây chuyền đến sản xuất nông nghiệp, tài nguyên nước và ổn định dân cư.

Khác với cách tiếp cận thiên về khắc phục hậu quả trước đây, chương trình lần này nhấn mạnh kiểm soát rủi ro ngay từ đầu. Trong giai đoạn 2026 - 2028, Việt Nam sẽ triển khai điều tra, đánh giá, khoanh vùng và định vị các khu vực đất bị sa mạc hóa trên phạm vi toàn quốc theo mức độ và nguyên nhân, làm cơ sở cho quản lý và quy hoạch dài hạn. Trên nền tảng đó, một cơ sở dữ liệu quốc gia về sa mạc hóa và thoái hóa đất sẽ được xây dựng, tích hợp với hệ thống theo dõi, dự báo và cảnh báo sớm hạn hán, xâm nhập mặn và suy thoái đất từ năm 2027, qua đó chuyển cách tiếp cận từ phản ứng bị động sang chủ động điều chỉnh sản xuất và đầu tư dựa trên dữ liệu.

Mục tiêu kiểm soát đất thoái hóa được gắn chặt với cơ cấu sử dụng đất và an ninh lương thực. Chương trình đặt yêu cầu giữ ổn định khoảng 3,5 triệu ha đất trồng lúa, đồng thời cho phép chuyển đổi các diện tích kém hiệu quả sang cây trồng phù hợp với điều kiện khô hạn, mặn và phèn nhằm duy trì năng suất sinh học của đất trong dài hạn. Cùng với đó, tỷ lệ che phủ rừng được yêu cầu duy trì ổn định ở mức 42-43%, đi kèm với các giải pháp nâng cao chất lượng rừng tự nhiên, hiệu quả rừng trồng và phát triển các hệ thống nông lâm kết hợp để giảm bốc hơi nước trong mùa khô, bảo tồn đa dạng sinh học và hạn chế thoái hóa đất.

Các giải pháp phòng, chống sa mạc hóa được thiết kế theo đặc thù sinh thái của từng vùng. Trung du và miền núi phía Bắc ưu tiên hạn chế xói mòn, rửa trôi và phục hồi độ phì nhiêu của đất. Bắc Trung Bộ tập trung phục hồi đất suy giảm độ phì, đất khô hạn, gắn với phủ xanh đất trống đồi núi trọc. Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên ưu tiên các giải pháp canh tác thích ứng khô hạn, tiết kiệm nước và tăng che phủ rừng. Trong khi đó, Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long tập trung kiểm soát mặn hóa, phèn hóa và vận hành hiệu quả các hệ thống thủy lợi liên vùng.

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, chương trình xác định khung giải pháp tổng thể với bốn trụ cột gồm khoa học, công nghệ và dữ liệu; canh tác thông minh và phục hồi đất; nâng cao năng lực và truyền thông; cùng chính sách và hợp tác quốc tế. Trong đó, trụ cột khoa học – công nghệ tập trung vào giám sát, cảnh báo sớm, nghiên cứu giống cây chịu hạn, mặn và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia. Trụ cột canh tác thông minh hướng tới nâng cao chất lượng rừng, phục hồi đất bị thoái hóa, phát triển nông nghiệp xanh và quản lý bền vững tài nguyên nước. Các trụ cột còn lại tập trung nâng cao nhận thức, đào tạo nguồn nhân lực, hoàn thiện chính sách và mở rộng hợp tác quốc tế, hợp tác công - tư.

Một điểm nhấn đáng chú ý của chương trình là việc gắn mục tiêu môi trường với sinh kế người dân. Theo đó, đến năm 2050, thu nhập bình quân của người dân sinh sống tại các khu vực bị ảnh hưởng bởi sa mạc hóa không thấp hơn 50% mức thu nhập bình quân đầu người của cả nước. Kiểm soát đất thoái hóa vì vậy không tách rời nhiệm vụ ổn định dân cư, giảm nghèo và phát triển kinh tế địa phương.

Về tổ chức thực hiện, Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao làm cơ quan thường trực, chịu trách nhiệm điều phối, hướng dẫn, kiểm tra và định kỳ báo cáo Thủ tướng Chính phủ về tình hình triển khai chương trình. Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm tham mưu thành lập Ban Điều phối quốc gia thực hiện Công ước chống sa mạc hóa của Liên hợp quốc, đóng vai trò đầu mối kỹ thuật, điều phối liên ngành và đối ngoại. Ở địa phương, các tỉnh, thành phố được yêu cầu chủ động xây dựng kế hoạch triển khai phù hợp với điều kiện sinh thái và mức độ thoái hóa đất trên địa bàn, tích hợp mục tiêu kiểm soát đất thoái hóa trực tiếp vào quy hoạch phát triển và kế hoạch sử dụng đất.

Quyết định 5930/QĐ-BNNMT cũng xác định ngân sách nhà nước là trụ cột nguồn lực, đồng thời mở rộng huy động vốn xã hội hóa, hợp tác công tư và hỗ trợ quốc tế. Việc lồng ghép nguồn vốn từ các chương trình liên quan cho thấy chống sa mạc hóa được nhìn nhận là nhiệm vụ dài hạn, đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể.

Với việc ban hành chương trình với mục tiêu giữ đất thoái hóa dưới 40% đến năm 2050 không còn là một định hướng chung, mà trở thành cam kết quản lý tài nguyên đất ở tầm quốc gia, tạo nền tảng cho an ninh lương thực, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển bền vững trong nhiều thập kỷ tới.

Hà Chi