Nâng cao chất lượng quản lý, xây dựng môi trường văn hóa lễ hội lành mạnh để phát triển công nghiệp văn hóa

THS. LÊ KẾ QUÂN – CN. NGUYỄN ĐÌNH TUẤN
Trường CĐSP Thừa Thiên Huế

Đảng ta luôn khẳng định văn hóa vừa là mục tiêu, vừa là động lực của công cuộc xây dựng và phát triển đất nước; văn hóa là sức mạnh nội sinh quan trọng để phát triển bền vững đất nước trong thời kỳ đẩy mạnh hội nhập quốc tế hiện nay của Việt Nam. Đặc biệt, tại Hội nghị Trung ương 9 (khóa XI), lần đầu tiên Đảng ta nêu ra khái niệm công nghiệp văn hóa và xác định nhiệm vụ phải “Phát triển công nghiệp văn hóa nhằm khai thác và phát huy những tiềm năng và giá trị đặc sắc của văn hóa Việt Nam”[1]. Đảng chỉ rõ: “Tiếp tục đẩy mạnh việc giáo dục, bồi dưỡng đạo đức, lối sống có văn hóa; xây dựng nếp sống văn minh trong việc cưới, tang, lễ hội; ngăn chặn và đẩy lùi các hủ tục, bạo lực, gây rối trật tự công cộng, mại dâm, ma tuý, cờ bạc…”[2]. Như vậy, khi thực hiện phát triển công nghiệp văn hóa, không thể không thực hiện nâng cao chất lượng quản lý, xây dựng môi trường văn hóa lễ hội lành mạnh.

Theo thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tới cuối năm 2011, cả nước có 7.966 lễ hội (trong đó có 7.039 lễ hội dân gian/lễ hội cổ truyền, 332 lễ hội lịch sử – cách mạng, 544 lễ hội tôn giáo, 10 lễ hội du nhập từ nước ngoài, còn lại là lễ hội khác), được thực hành hằng năm ở cả 63 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Các lễ hội đón nhận hằng năm từ một triệu lượt khách hành hương trở lên, có thể kể đến như: Lễ hội Đền Hùng, Yên Tử, Chùa Hương, đền bà Chúa Xứ, chùa bà Thiên Hậu, Chùa Bái Đính; các lễ hội đón hàng trăm nghìn lượt khách trở lên, có thể kể đến như: Lễ hội Đền Trần, Phủ Dầy, Côn Sơn – Kiếp Bạc, hội Lim…[4]. Với gần 8000 lễ hội được tổ chức mỗi năm và hàng chục triệu lượt người trong nước và du khách quốc tế đến tham dự như vậy rõ ràng là một thuận lợi lớn để phát triển công nghiệp văn hóa của nước ta.

Tuy nhiên, bên cạnh nhiều lễ hội truyền thống thể hiện đậm nét văn hóa của các dân tộc Việt Nam được giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa sâu sắc, cũng có không ít lễ hội vẫn duy trì tập tục không phù hợp với xã hội hiện đại, có những hành động phản cảm, bị dư luận phản đối mạnh mẽ như: Tập tục chém lợn ở Lễ hội làng Ném Thượng (Bắc Ninh), tập tục treo cổ trâu ờ Lễ hội đền Đông Cuông (Yên Bái), cướp lộc ở hội Gióng đền Sóc và ở chùa Hương (Hà Nội), cướp lộc và ấn ở đền Trần (Nam Định), rải tiền lẻ ở chùa Đồng – Yên Tử (Quảng Ninh)…

Những biểu hiện tiêu cực, phản cảm này đang vượt ra khỏi giới hạn có thể chấp nhận, cùng với những mặt trái, yếu kém trong khâu tổ chức và quản lý lễ hội ở nhiều địa phương tồn tại từ năm này qua năm khác, khiến nhiều lễ hội bị biến tướng, mất đi vẻ đẹp vốn có và gây ảnh hưởng không ít đến sự tiến bộ của xã hội văn minh, làm hạn chế sự phát triển công nghiệp văn hóa của đất nước. Thực trạng này đã được Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng đánh giá: “Môi trường văn hóa còn tồn tại những biểu hiện thiếu lành mạnh, ngoại lai, trái với thuần phong mỹ tục; tệ nạn xã hội và một số loại tội phạm có chiều hướng gia tăng. Việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá đạt hiệu quả chưa cao”[3, tr.125]. Vì vậy, Đại hội chỉ rõ phương hướng, nhiệm vụ phải thực hiện là: “Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế (…) Xây dựng nếp sống văn hóa tiến bộ, văn minh, nhất là trong việc cưới, việc tang, lễ hội”[3, tr.127-128].

Lề hội Tịch điền Đọi Sơn (Duy Tiên, Hà Nam), nét đẹp văn hóa truyền thống mang ý nghĩa khuyến nông. (Ảnh: Trần Quang Chiến)

Để nâng cao năng chất lượng quản lý, xây dựng môi trường văn hóa lễ hội lành mạnh thực hiện phát triển công nghiệp văn hóa, chúng tôi cho rằng các cơ quan chức năng nhà nước cần phải thực hiện đồng bộ một sổ biện pháp cơ bản sau:

1. Tăng cường xây dựng, hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về quản lý lễ hội phù hợp với yêu cầu xây dựng, phát triển đất nước hiện nay.

Việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về lễ hội nhằm nâng cao năng lực quản lý đối với các lễ hội đang đặt ra như một đòi hỏi cấp thiết. Bởi vì thực tiễn hiện nay, chính các cơ quan quản lý văn hóa cũng chưa thống nhất được quy định đối với việc tổ chức lễ hội văn hóa, có giải pháp đề ra nhưng lại chưa mang tính hiệu quả cao khi thực hiện vì thường không kèm theo những chế tài rõ ràng, cấm thế nào thì không có, phạt thế nào cũng chưa cụ thể mà chỉ nêu chung chung nên dễ xảy ra các vấn đề tiêu cực trong lễ hội. Chẳng hạn quy định đốt vàng mã thì cần thiết đốt đến đâu và đốt như thế nào, nếu sai phạm thì xử lý ra sao đều không rõ. Hay những hành vi, hành động cướp giật, gây rối, gây mất trật tự trong lễ hội chưa có chế tài để xử phạt, nên người ta cứ làm, do đó tình trạng mất trật tự và lợi dụng mùa lễ hội để thực hiện những hành vi xấu vẫn xảy ra, gây bức xúc trong dư luận.

Đại hội lần thứ XII của Đảng đã chỉ đạo: “Chấn chỉnh và quản lý tốt các hoạt động lễ hội. Rà soát, phát triển hợp lý các thiết chế văn hóa. Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật”[3, tr.131]. Các cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa phải xây dựng được những văn bản mang tính quản lý nhà nước một cách đồng bộ và thống nhất từ Trung ương đến địa phương, nhất là các thông tư, nghị định, phải luật hóa cụ thể từng vấn đề để việc tổ chức các lễ hội đi vào nề nếp, môi trường lễ hội văn minh, lành mạnh. Qua đó, quản lý để lễ hội được diễn ra tốt nhất, đúng tâm tư, nguyện vọng của người dân, du khách tham gia lễ hội, nhưng vẫn bảo đảm chuẩn mực văn hóa và quy đinh của pháp luật.

2. Đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về lễ hội.

Có thể nhận thấy rằng, nhiều người dân, du khách hiện nay đến với

Mua nhiều đồ vàng mã để cúng bái rồi đốt-một hành vì tín ngưỡng thái quá và chưa văn minh. (Lễ hội đền Bà Chúa Kho, tỉnh Bắc Ninh). Ảnh: Ngọc Phòng

lễ hội nào đó chủ yếu là theo phong trào người khác đi thì mình cũng đi, họ đi cầu những gì có lợi cho mình, cầu cho mình là chính chứ không nhiều người hiểu rõ được bản chất thực sự của lễ hội mà mình đến tham gia là gì. Họ đến lễ hội mà chẳng cần biết lễ hội đó liên quan đến yếu tố lịch sử, văn hóa nào. Cứ có lễ hội là đến và đã đến thì phải bằng mọi cách quyên tiền bỏ vào hòm công đức, rải tiền chỗ này chỗ nọ trong đền, chùa hay xin được lộc mang về. Từ đó, nhiều hành vi, hành động phản cảm, thiếu văn hóa đã diễn ra tại lễ hội như đu người lên bàn thờ để rải tiền, nhét tiền vào tay tượng Phật, cướp đồ thờ làm lộc sau phần Lễ của lễ hội, v.v…

Vì vậy, cần phải đẩy mạnh công tác tuyên truyền và phổ biến pháp luật về lễ hội; tuyên truyền giới thiệu, quảng bá về nguồn gốc, quy trình thực hành và giá trị của lễ hội, di tích và các nhân vật được thờ phụng, tôn vinh, giúp cho người đi lễ hội biết và hiểu được thần tích, không gian văn hóa và giá trị riêng của lễ hội họ tham gia: Đối tượng hành lễ là ai?, Ý nghĩa của lễ hội là gì?, Cần ứng xử ra sao?… Khi đó, người dân, du khách tham gia lễ hội sẽ có những cư xử có văn hóa, văn minh, tiến bộ, tiết kiệm, phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội của địa phương, đáp ứng nhu cầu tinh thần, tín ngưỡng của nhân dân.

3. Phát huy vai trò của chính quyền địa phương, Mặt trận, các tổ chức chính trị-xã hội và nhân dân trong công tác quản lý, xây dựng môi trường văn hóa lễ hội.

Xảy ra những hành động phản cảm, mất trật tự…trong các lễ hội mà chúng tôi đã đề cập ở trên do nhiều nguyên nhân, trong đó có trách nhiệm của chính quyền địa phương nơi các lễ hội diễn ra; đồng thời có trách nhiệm thuộc về người dân. Vì vậy, trong công tác quản lý, tổ chức lễ hội, không chỉ tăng cường phát huy trách nhiệm của chính quyền địa phương nơi diễn ra lễ hội; mà còn cần tăng cường phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, Hội phụ nữ, Hội cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên cộng sản… của địa phương đó. Khi các tổ chức, các đoàn thể chính trị – xã hội này cùng tham gia công tác quản lý, tổ chức lễ hội sẽ góp phần làm cho lễ hội trật tự, văn minh.

4. Thực hiện bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp, không thương mại hóa lễ hội nhưng gắn với phát triển công nghiệp văn hóa.

Những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của lễ hội chúng ta phải ra sức bảo tồn và phát huy. Vì vậy, Bộ Thông tin và Truyền thông cần chỉ đạo đẩy mạnh tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng như truyền hình, phát thanh, báo in, báo điện tử… những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các lễ hội; kịp thời biểu dương các địa phương, tổ chức, cá nhân gương mẫu thực hiện tốt các quy định về quản lý, tổ chức lễ hội; đồng thời phê phán, lên án những hành vi phản cảm, vi phạm pháp luật trong lễ hội.

Hiện nay, không ít lễ hội có biểu hiện thương mại hóa, trục lợi, không phù hợp với truyền thống lịch sử, văn hóa, trái với quy định của nhà nước như lễ hội chọi trâu ở Yên Bái và Tuyên Quang, khai ấn và phát ấn ở Quảng Ninh, Nghệ An; hay dịch vụ vàng mã, khấn thuê ở nhiều lễ hội…Thực trạng đó đòi hỏi các cơ quan chức năng phải thường xuyên kiểm tra, ngăn chặn kịp thời để lễ hội diễn ra văn minh, lành mạnh, thúc đẩy công nghiệp văn hóa phát triển.

Cảnh hỗn loạn xảy ra tại lễ hội đền Gióng (Sóc Sơn, Hà Nội) khi hàng trăm thanh niên lao vào tranh cướp hoa tre cầu mayẢnh: thanhnien.vn

Đảng chỉ rõ: “Phát triển công nghiệp văn hóa đi đôi với xây dựng, hoàn thiện thị trường dịch vụ và sản phẩm văn hóa”[3, tr.130]. Vì vậy, theo chúng tôi, cần tổ chức tốt các hoạt động dịch vụ phục vụ lễ hội như sắp xếp các cửa hàng, nơi ăn nghỉ cho khách trong khu vực lễ hội đảm bảo thuận tiện, phù hợp với không gian tổ chức lễ hội; có quy định và kiểm tra chặt chẽ việc thực hiện quy định về niêm yết giá, bán đúng giá. Điều này vừa mang lại nguồn thu không nhỏ phục vụ cho sự phát triển kinh tế – xã hội địa phương, vừa góp phần bảo đảm an ninh trong lễ hội. Đồng thời, phải có quy định cụ thể về sử dụng nguồn thu từ tổ chức lễ hội, đảm bảo sự công khai, minh bạch.

5. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, xử phạt nghiêm minh các sai phạm trong lễ hội.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cần thực hiện nghiêm Chỉ thị số 06/CT-TTg ngày 20/02/2017 của Thủ tướng Chính phủ về việc chấn chỉnh công tác quản lý, tổ chức lễ hội, lễ kỷ niệm, cụ thể là: “Chấn chỉnh, hướng dẫn các địa phương việc cấp phép, tổ chức lễ hội truyền thống, không để xảy ra các hành vi phản cảm, kích động bạo lực, vi phạm các quy định về thực hiện nếp sống văn minh, gây bức xúc trong dư luận xã hội như: chen lấn, tranh cướp lộc, gây mất an ninh trật tự, trang phục không phù hợp, mê tín dị đoan, cờ bạc, ăn xin…”[5, tr.3].

Các Bộ, ngành, ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, cơ quan chức năng tăng cường giám sát, kiểm tra phát hiện và xử lý nghiêm các vi phạm trong việc quản lý, tổ chức lễ hội. Thanh tra Chính phủ chỉ đạo Thanh tra các địa phương thanh tra, kiểm tra các tổ chức, cá nhân có dấu hiệu tổ chức lễ hội vi phạm các quy định của Đảng và Nhà nước; công bố công khai kết quả thanh tra những cơ quan, tổ chức, cá nhân vi phạm về quản lý và tổ chức lễ hội. Có như vậy, các lễ hội mới thực sự diễn ra trong môi trường văn minh, lành mạnh.

* * *

Với gần 8000 lễ hội trong năm, mỗi lễ hội có sắc thái văn hóa riêng là một lợi thế vô cùng to lớn cho việc phát triển công nghiệp văn hóa nếu chúng ta tổ chức, quản lý tốt. Nâng cao chất lượng quản lý, xây dựng môi trường văn hóa lễ hội văn minh, lành mạnh, làm cho mỗi lễ hội giữ được sắc thái riêng của cộng đồng, của vùng miền, phù hợp với yêu cầu xây dựng đất nước trong thời kỳ mới, quảng bá nét đẹp Việt Nam ra với thế giới sẽ tạo nên sức hấp dẫn lớn đối với du khách trong và ngoài nước đến với các lễ hội, đem lại nguồn lợi kinh tế không nhỏ. Công nghiệp văn hóa phát triển góp phần cho sự tăng trưởng và phát triển kinh tế đất nước.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9/6/2014 Hội nghị Trung ương 9 khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.

2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb.Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2011.

3. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb.Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội, 2016.

4. http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/ Nghiencuu-Traodoi/2016/37918/Quan-ly-van- hoa-va-van-hoa-quan-ly-doi-voi-le.aspx.

5. Thủ tướng Chính phủ, Chỉ thị số 06/CT-TTg về việc chấn chỉnh công tác quản lý, tổ chức lễ hội, lễ kỷ niệm, Hà Nội, ngày 20/02/2017.