Tò he – Gọi về tuổi thơ…

Tôi còn nhớ lúc nhỏ thường theo mẹ đi chợ huyện. Tôi lăng xăng ngó hàng này, hàng kia, thứ gì cũng thích. Và tiếng reo cười rôm rả ở một góc chợ đã khiến tôi chú ý đến. Mẹ sợ tôi bị lạc nên cứ nắm chặt cổ tay tôi. Nhưng điều đó cũng không giữ được tôi thoát khỏi bị sự giữ gịt của mẹ. Nhân lúc mẹ mải chọn mua mấy thứ rau quả, tôi đã luồn qua mấy hàng thịt, hàng rau, người bán, người mua đông kịt để lẻn tới đám đông đang xúm xít phía góc chợ. Tuy nhiên chỉ mấy phút sau, tôi lại bị mẹ tìm thấy và lại bị tóm chặt cổ tay không chạy đi đâu được nữa. Nhưng tôi cũng không chịu thua mẹ, năn nỉ bằng được để lách vào xem chuyện gì giữa đám đông ấy. Và tôi tròn mắt đứng ngây ra nhìn. Trước mắt tôi là một người đàn ông râu tóc đã muối tiêu, ngồi trước một chiếc hòm gỗ nhỏ cũ kỹ, bên trên cắm một túm tăm tre giống như những chiếc que tính mà cha tôi đã vót cho tôi học toán. Bên cạnh là mấy cục bột đủ mâu sắc xanh, đỏ, tím, vàng, đen trắng,vv…Đôi tay người đàn ông thoăn thoắt vê vê, nặn nặn từng nhúm bột màu gắn lên đầu que tăm. Chỉ trong vài phút từng hình thể người và thú vật được hình thành với đủ bộ dạng. Tôi vô cùng thích thú cùng mọi người “ồ” lên thán phục, số người xem càng lúc càng đông xúm quanh, chỉ trỏ cười vui thích thú. Nhiều người mua rồi cầm trên tay với vẻ mặt mãn nguyện. Tôi cũng được mẹ mua cho một cây theo ý lựa chọn của mình. Tôi sung sướng ngắm nhìn món đồ chơi kỳ diệu và thầm cảm ơn người thợ nặn tò he với đôi tay tài nghệ.

Cái tên “Tò he” đã tồn tại trong dân gian từ xưa. Có rất nhiều người làm nghề nặn Tò he ở nhiều nơi khác nhau. Nhưng nổi tiếng nhất vẫn là làng Xuân La, xã Phương Dực Huyện Phú Xuyên (Hà Tầy cũ).

Nghề nặn Tò he đã có cách đây khoảng ba trăm năm về trước. Đó là một trong số những trò chơi dân gian độc đáo, mang bản sắc dân tộc từ xa xưa còn tồn tại cho đến nay. Đâu đó tại trước cổng trường học, trong công viên, hay góc chợ phiên ở một vùng quê có một người ngồi nặn bán Tò he trước con mắt ngưỡng mộ của mọi người. Năm 2008, tại Chương trình giao lưu văn hóa Việt Mỹ, Tò he đã được chọn là một trong những mặt hàng truyền thống tiêu biểu của Việt Nam và đã được đưa vào chương trình giảng dạy trong nhà trường mầm non và PTCS trong môn học thủ công, tạo hình, nhằm phát hiện năng khiếu hội họa, giúp học sinh ngay từ nhỏ hiểu và có ý thức bảo tồn phát huy nghề truyền thống quý giá này. Đó là một nghề làm đồ chơi dân gian mang tính thẩm mỹ cao, giúp vui chơi giải trí, mang tính nghệ thuật hội họa để lại ấn tượng đẹp cho du khách nước ngoài, và tình cảm yêu mến thân thiện đối với người thợ nặn Tò he. Tò he thực sự nó cũng có ngôn ngữ riêng của mình thông qua các nhân vật, con giống… được tạo hình qua đôi tay người thợ mà nguyên liệu chính từ bột gạo đủ màu sắc đa dạng, đã nói lên được tính Chân – Thiện – Mỹ của cuộc sống.

Khi đọc bài thơ “TÒ HE GÓC CHỢ” rút trong tập “Ngọn lửa” (XB-2011) của nhà thơ Đặng Chiến, những ý ức tuổi thơ lại ùa về với dòng cảm xúc dâng trào về một nghề nặn tò he đây lý thú này:

Xúm quanh góc chợ reo cười
Phẩm màu bột gạo nặn đời Tò he

Người nặn Tò he đến chỗ đông người qua lại để hành nghề. Trong bài thơ của Đặng Chiến, anh đã tìm cho bác thợ nặn một góc chợ rất khiêm nhường mà lại có sức lôi cuốn người xem rất đông.Câu thơ vào đầu giống như một lời giới thiệu bối cảnh cho trò chơi dân dã:

“Xúm quanh góc chợ reo cười”
Phẩm màu bột gạo nặn đời tò he”

Tác giả không dùng danh từ khác mà dùng chữ “đời tò he”, bởi tác giả đã thả hồn vào câu chữ khiến cho con Tò he cũng có cuộc đời của nó, tuy ngắn ngủi nhưng cũng đủ sức tồn tại lâu bền trong mỗi người con đất Việt cho dù đang sống ở đâu hay một phương trời xa Tổ quốc.

Câu mở đã gợi sự tò mò cho người đọc bởi động từ “xúm quanh” và “reo cười”. Người thợ nặn chỉ trong vài phút đã cho ra một nhân vật mang tính hài bởi sự nặn nhào của đôi tay điêu luyện cộng với sự thán phục đến reo cười của người xem: Tôn Ngộ không, Trư Bát Giới, thằng hề, Cuội, Bờm, Quan Băm, chú Tễu, Chí Phèo, Thị Nở vv… Mỗi nhân vật đều phản ánh rõ tính cách của mình thông qua những tích trò hay câu chuyện truyền thuyết, truyền miệng của dân gian để lại:

“Cuội, Bờm, Chú Tễu, tướng quân
Múa may điệu nghệ đầu tâm khóc cười
Tài hoa nặn những cuộc đời
Tấm gương cao cả, mảnh đời sớm khuya…”

Thì ra chỉ là cái đầu tăm nhỏ bé mà đã trở thành một sân khấu để’ cho tò he sắm đủ các vai diễn, nhập vai các nhân vật trong các tích cổ tồn tại trong dân gian từ nhiều thế kỷ. Đó là những cuộc đời, những nét đẹp, những thói hư tật xấu mà tò he đã đảm nhận sứ mệnh của mình để tái hiện trên đầu chiếc khăn bé nhỏ giống hệt như trên sân khấu tuồng bao gồm đủ các thành phần trong xã hội.

Không những thế, cuộc sống hiện tại cũng được bộc lộ rõ nét thông qua các nhân vật tò he. Như nặn những người phụ nữ quần xắn tới đầu gối dắt trâu đi cày vất vả sớm khuya để làm ra thóc gạo. Những tấm gương người tốt, việc tốt đáng để cho học tập, vv…

“Những quan văn võ tò he
Thanh liêm, phẩm hạnh, phục mê lòng người”

Cũng vậy, Tò he cũng đã làm tốt việc phản ánh kịp thời những bất cập, những tiêu cực trong xã hội cần phải bị nghiêm trị cũng được biểu hiện qua những bột màu mang tính đả kích, cách điệu, chế bản vv.như say rượu, thày bói, quan tham nhũng vv… Tác giả đã dùng phương pháp so sánh bằng lời thơ chua cay để chế diễu, trì trích một cách sâu sắc bởi các nhân vật phản diện bằng xương bằng thịt thông qua việc tạo hình nặn Tò he bằng bột gạo:

“Thẹn cho quan thật đang ngồi
Rõ bằng xương thịt mà đời lại chê!”
Bài thơ kết thúc bằng hai câu cuối:
“Ôi trò dân dã thôn quê
Chạm vào sâu thẳm mà mê mẩn lòng !”

Thế mới thấy được rằng Tò he là một trò chơi dân gian, đầy tính nhân văn gắn bó với đời sống dân dã của người quê, đã chạm tới trái tim của mỗi người con đất Việt.

Đến đây, tôi thật sự xúc động bởi tác giả dùng từ “dân dã chợ quê” nghe thấy nó gần gũi ấm áp như lòng mẹ mỗi khi nhắc đến “chợ quê” Tôi nhớ câu thơ của Hà Cừ trong bài thơ CHỢ QUÊ của anh:

“Chợ quê một đốm lửa thiêng
Cháy trong tôi suốt chặng đường ngày xa.

Nhưng cảm động hơn khi được tận mắt nhìn thấy người nặn Tò he trong góc chợ quê ấy, giống như được sống lại tuổi mục đồng, như nhà thơ Đặng Chiến đã viết rất thực:

Xúm quanh góc chợ reo cười
Phẩm màu bột gạo nặn đời tò he…

Trong thời kỳ đổi mới hiện nay, phát huy và bảo tồn những giá trị văn hóa như nghề nặn Tò he là một việc làm rất cần thiết. Nhà nước cần phải có chính sách hỗ trợ và phát triển nhiều hơn nữa để những trò chơi dân gian như nặn Tò he được lưu giữ mãi mãi trong đời sống văn hóa của nhân dân Việt Nam và quốc tế. ■

NGUYỄN THỊ BÌNH
Hội Nhà Văn Hà Nội – Hội Kiều học Việt Nam